Arabî İşârâtü’l-İ‘câz'ın Meâl ve Şerhi

8. Cennetü’l-Vesîledir.

Demek amellerin mertebesine, derecesine göre; Cennet’in mertebeleri de tenevvü’ eder; ayrı ayrı derecelere inkısâm eder. Fakat kimse, kendinden üstün olanı anlayamaz; farkı bilemez. Onun için Cennet’te; “Keşke, benim de makámım böyle yüksek olsaydı! Ben de bunun gibi yüksek mertebelere sáhib olsaydım!” diye böyle bir temennîde bulunmaz. Herkes, kendi makámından, derecesinden son derece memnûndur. Onun için orada, “Keşke!” demek yoktur. Müellif (ra), “Sözler” adlı eserinde bu konuyu şöyle îzáh etmiştir:

“Suâl:اَلْمَرْءُ مَعَ مَنْ اَحَبَّ  sırrınca: “Dost, dostuyla berâber Cennet’te bulunacaktır.” Halbuki basît bir bedevî, bir dakíkada sohbet-i Nebeviyyede Lillâh için bir muhabbet peydâ eder; o muhabbetle, Cennet’te Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm’ın yanında bulunması lâzım gelir. Halbuki gayr-ı mütenâhî feyze mazhar Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’ın feyzi, bir basît bedevî feyziyle nasıl birleşir?

Elcevâb: Bir temsîl ile, şu ulvî hakíkata şöyle bir işâret ederiz ki, meselâ: Gáyet güzel ve şaşaalı bir bağda muhteşem bir zât gáyet büyük bir ziyâfet, gáyet müzeyyen bir seyrângâh öyle bir súrette ihzâr etmiş ki: Kuvve-i zâikanın hissedecek bütün lezâiz-i mat'úmâtı câmi', kuvve-i bâsıranın hôşuna gidecek bütün mehâsini şâmil, kuvve-i hayâliyyeyi keyiflendirecek bütün garâibi müştemil ve hâkezâ.. bütün havâss-ı záhire ve bâtınayı okşayacak ve memnûn edecek herşeyi içine koymuştur. Şimdi iki dost var. Berâber o ziyâfete giderler. Bir locada, bir sofrada oturuyorlar. Fakat birisinin kuvve-i zâikası pek az olduğundan cüz’î zevk alır. Gözü de az görüyor. Kuvve-i şámmesi yok.  Sanayi-i garîbeden anlamaz. Hârika şeyleri bilmez. O nüzhetgâhın, binden ve belki milyondan birisini, kábiliyyeti nisbetinde ancak zevkederek istifâde eder. Diğeri ise bütün záhirî ve bâtınî duyguları, akıl ve kalb ve his ve lâtífeleri, o derece mükemmel ve o mertebe inkişâf etmiştir ki; o seyrangâhtaki bütün incelikleri, güzellikleri ve letáifi ve garâibi ayrı ayrı hissedip zevkederek, ayrı ayrı lezzet aldığı hâlde o dost ile omuz omuzadır.

Mâdem bu karmakarışık, elemli ve daracık şu dünyâda böyle oluyor. En küçük ile en büyük berâber iken, serâdan süreyyâya kadar fark oluyor. Elbette dâr-ı saádet ve ebediyyet olan Cennet’te bi’t-tarîkı’l-evlâ dost dostu ile berâber iken, herbirisi isti‘dâdına göre sofra-i Rahmânürrahîm’den, isti‘dâdları derecesinde hisselerini alır-

Lügat: kuvve-i zâika, peygamber, seyrangâh, muhabbet, muhteşem, vesselâm, elbette, halbuki, mertebe, bedevî, ediyye, havâss, hârika, nisbet, nüzhet, sanayi, âliyye, istif, sinin