Arabî İşârâtü’l-İ‘câz'ın Meâl ve Şerhi

“Cennet olmazsa, Cehennem ta‘zîb etmez.”[195]

“Şuá‘lar” adlı eserde şöyle denilmiştir:

“Evet bu kâinâtta hayır-şer, lezzet-elem, ziyâ-zulmet, harâret-bürûdet, güzellik-çirkinlik, hidâyet-dalâlet birbirine karşı gelmesi ve içine girmesi, pek büyük bir hikmet içindir. Çünki şer olmazsa, hayır bilinmez. Elem olmazsa, lezzet anlaşılmaz. Zulmetsiz ziyâ, ehemmiyeti olmaz. Soğukla, harâretin dereceleri tahakkuk eder. Çirkinlik ile, hüsnün tek bir hakíkatı, bin hakíkat ve binler çeşit hüsün mertebeleri vücûd bulur. Cehennem’siz Cennet’in pek çok lezzetleri gizli kalır.

Bunlara kıyasen, herşey bir cihette zıddıyla bilinebilir. Ve birtek hakíkatı, sünbül verip çok hakíkatlar olur. Mâdem bu karışık mevcûdât dâr-ı fânîden dâr-ı bekáya akıp gidiyor; elbette nasıl ki hayır, lezzet, ışık, güzellik, îmân gibi şeyler Cennet’e akar. Öyle de şer, elem, karanlık, çirkinlik, küfür gibi zararlı maddeler Cehennem’e yağar. Ve bu mütemâdiyen çalkanan kâinâtın selleri o iki havuza girer, durur. Kerâmetli Yirmi Dokuzuncu Söz’ün âhirindeki remizli nüktelerine havâle ederek kısa kesiyoruz.”[196]

Lügat: ehemmiyet, cehennem, tahakkuk, elbette, mertebe, hikmet, âdiyen, çirkin, bürûd, âdiye