Şerh

gibi hâzır görmektir. Çünkü, rûh zamânla mukayyed değil. Hissiyyât-ı insâniyye rûh derecesine çıktığı vakit, o hâzır zamân genişlenir; başkalarına nisbeten mâzí ve müstakbel olan vakitler, ona nisbeten hâzır hükmündedir.

“İşte bu temsîle göre, dün geceki Leyle-i Kadre geçmek için, mertebe-i rûha çıkıp mâzíyi hâzır derecesinde görmektir. Şu sırr-ı gámızın esâsı, akrebiyyet-i İlâhiyyenin inkişâfıdır. Meselâ, Güneş bize yakındır. Çünkü, ziyâsı, harâreti ve misâli aynamızda ve elimizdedir. Fakat, biz ondan uzağız. Eğer biz nûrâniyyet noktasında onun akrebiyyetini hissetsek, aynamızdaki misâlî olan timsâline münâsebetimizi anlasak, o vâsıtayla onu tanısak; ziyâsı, harâreti, hey’eti ne olduğunu bilsek, onun akrebiyyeti bize inkişâf eder ve yakınımızda onu tanıyıp münâsebetdâr oluruz. Eğer biz bu’diyyetimiz nokta-i nazarından ona yakınlaşmak ve tanımak istesek, pek çok seyr-i fikrîye ve sülûk-i akliyye mecbûr oluruz ki, kavânin-i fenniyye ile fikren semâvâta çıkıp semâdaki Güneşi tasavvur ederek, sonra mâhiyyetindeki ziyâ ve harâreti ve ziyâsındaki elvân-ı seb’ayı uzun uzadıya tedkíkát-ı fenniyye ile anladıktan sonra, birinci adamın kendi aynasında az bir tefekkürle elde ettiği kurbiyyet-i ma’neviyyeyi ancak elde edebiliriz.

“İşte şu temsîl gibi, nübüvvet ve verâset-i nübüvvetteki velâyet, sırr-ı akrebiyyetin inkişâfına bakar. Velâyet-i sâire ise, ekseri kurbiyyet esâsı üzerine gider, birçok merâtibde seyr u sülûke mecbûr olur.” [56]

“Güneş’in, emr-i İlâhî ile cevv-i havayı ve denizlerin yüzlerini birer ayna ederek, sáfî ve küllî ve gölgesiz bir in’ıkâsı var. Sonra o Güneş, denizin kabarcıklarına ve suyun katrelerine ve havanın reşhalarına ve kar’ın şişeciklerine, herbirine birer cüz’î aksi, birer küçük timsâlini veriyor.

“İşte, Güneş’in, herbir çiçeğe ve Kamer’e mukábil herbir katreye, herbir reşhaya, mezkûr üç cihette, ikişer tarîkle teveccüh ve ifâzası var:

“Birinci tarîk: Bi’l-asále, doğrudan doğruya, berzahsız, hicâbsızdır. Şu yol, nübüvvetin tarîkını temsîl eder.

“İkinci yol: Berzahlar tavassut eder. Ayna ve mazharların kábiliyyetleri, Şems’in cilvelerine birer renk takıyor. Şu yol ise, velâyet mesleğini temsîl eder.” [57]

Lügat: leyle-i kadr, akrebiyyet, kurbiyyet, mukayyed, nisbeten, nübüvvet, tasavvur, tavassut, tefekkür, teveccüh, akliyye, mertebe, übüvvet, birinc, ekseri, fikren, mezkûr, nisbet, fikrî, küllî, şişe