Şerh

ışıklandırdın.’ Hâlbuki, ayna sáhibi böyle diyemez. O kayıd altındaki Güneş’in aksi ise, âsârı mahdûddur, o kayda göredir.

“İşte, bu iki temsîlin dürbünüyle Kur’ân’a bak, tâ ki i’câzını göresin ve kudsiyyetini anlayasın.

“Evet, Kur’ân der ki: ‘Eğer yerdeki ağaçlar kalem olup denizler mürekkeb olsa, Cenâb-ı Hakk’ın kelimâtını yazsalar, bitiremezler.’ Şimdi, şu nihâyetsiz kelimât içinde en büyük makám Kur’ân’a verilmesinin sebebi şudur ki:

“Kur’ân, İsm-i A’zamdan ve her ismin a’zamlık mertebesinden gelmiş. Hem ‘bütün Álemlerin Rabbi’ i’tibârıyla Elláh’ın kelâmıdır. Hem ‘bütün mevcûdâtın ilâhı’ unvânıyla Elláh’ın fermânıdır. Hem ‘semâvât ve Arz’ın Hálıkı’ haysiyyetiyle bir hıtábdır. Hem ‘Rubûbiyyet-i mutlaka’ cihetinde bir mükâlemedir. Hem ‘saltanat-ı ámme-i Sübhâniyye’ hesâbına bir hutbe-i ezeliyyedir. Hem ‘rahmet-i vâsia-i muhîta’ noktasında bir defter-i iltifâtât-ı Rahmâniyyedir. Hem ‘Ulûhiyyetin azamet-i haşmeti’ haysiyyetiyle, başlarında ba’zan şifre bulunan bir muhâbere mecmûasıdır. Hem İsm-i A’zamın muhîtinden nüzûl ile Arş-ı A’zam’ın bütün muhâtına bakan, teftîş eden hikmetfeşân bir kitâb-ı mukaddestir. İşte bu sırdandır ki, ‘Kelâmulláh’ unvânı kemâl-i liyâkatle Kur’ân’a verilmiş.

“Ammâ, sâir kelimât-ı İlâhiyye ise, bir kısmı hás bir i’tibâr ile ve cüz’î bir unvân ve husúsí bir ismin cüz’î tecellîsiyle ve hás bir rubûbiyyetle ve mahsús bir saltanatla ve husúsí bir rahmetle záhir olan kelâmdır. Husúsıyyet ve külliyyet cihetinde dereceleri muhteliftir. Ekser ilhâmât, bu kısımdandır. Fakat, derecâtı çok mütefâvittir. Meselâ, en cüz’îsi ve basíti, hayvânâtın ilhâmâtıdır. Sonra avâm-ı nâsın ilhâmâtıdır. Sonra avâm-ı melâikenin ilhâmâtıdır. Sonra evliyâ ilhâmâtıdır. Sonra melâike-i izám ilhâmâtıdır.

“İşte, şu sırdandır ki, kalbin telefonuyla vâsıtasız münâcât eden bir velî der: حَدَّثَن۪ى قَلْب۪ى عَنْ رَبّ۪ى Ya’nî: ‘Kalbim benim Rabbimden haber veriyor.’ Demiyor: ‘Rabbü’l-Álemînden haber veriyor.’ Hem der: ‘Kalbim Rabbimin aynasıdır, arşıdır.’ Demiyor: ‘Rabbü’l-Álemînin arşıdır.’ Çünkü, kábiliyyeti mikdârınca ve yetmiş bine yakın hicâbların nisbet-i ref’ı derecesinde mazhar-ı hıtáb olabilir.

“İşte, bir pâdişâhın saltanat-ı uzmâsı haysiyyetiyle çıkan fermânı, ádî bir adamla cüz’î bir mükâlemesinden ne kadar yüksek ve álî ise; ve gökteki Güneş’in feyzinden

Lügat: ezeliyye, mukaddes, saltanat, mertebe, haşmet, hikmet, nisbet, sinin, şifre, âdiş