Şerh

geçen evliyâların eserinde, ne umûrun bâtınlarına geçen İşrâkıyyûnun kitâblarında, ne Álem-i Gayb’a nüfûz eden rûhânîlerin maárifinde hîç bulunmuyor. Gûyâ bir taksîmü’l-a‘mâl hükmünde, herbir kısmı hakíkatin şecere-i uzmâsından yalnız bir iki dalına yapışıyor, yalnız onun meyvesiyle, yaprağıyla uğraşıyor. Başkasından ya haberi yok, yâhúd bakmıyor.

“Evet, hakíkat-i mutlaka, mukayyed enzár ile ihâta edilmez. Kur’ân gibi bir nazar-ı küllî lâzım ki ihâta etsin. Kur’ân’dan başka, çendân Kur’ân’dan da ders alıyorlar, fakat hakíkat-i külliyyenin, cüz’î zihniyle yalnız bir iki tarafını tamâmen görür, onunla meşgúl olur, onda hapsolur. Ya ifrât veyâ tefrîtle hak áikın muvâzenesini ihlâl edip tenâsübünü izâle eder. Şu hakíkat, ‘Yirmi Dördüncü Söz’ün ‘İkinci Dal’ında acîb bir temsîlle îzáh edilmiştir. Şimdi de başka bir temsîlle şu mes’eleye işâret ederiz.

“Meselâ, bir denizde, hesâbsız cevherlerin aksâmıyla dolu bir defînenin bulunduğunu farz edelim. Gavvâs dalgıçlar, o defînenin cevâhirini aramak için dalıyorlar. Gözleri kapalı olduğundan, el yordamıyla anlarlar. Bir kısmının eline uzunca bir elmas geçer. O gavvâs hükmeder ki; bütün hazîne, uzun direk gibi bir elmastan ibârettir. Arkadaşlarından, başka cevâhiri işittiği vakit hayâl eder ki; o cevherler, bulduğu elmasın tâbi’leridir, fusús ve nukúşlarıdır. Bir kısmının da kürevî bir yâkút eline geçer. Başkası, murabba bir kehribâr bulur ve hâkezâ; herbiri eliyle gördüğü cevheri, o hazînenin aslı ve mu’zamı i’tikád edip, işittiklerini o hazînenin zeváid ve teferruátı zanneder. O vakit hakáikın muvâzenesi bozulur. Tenâsüb de gider. Çok hakíkatin rengi değişir. Hakíkatin hakíkí rengini görmek için te’vîlâta ve tekellüfâta muztarr kalır. Hattâ, ba’zan inkâr ve ta’tíle kadar giderler. Hükemâ-ı İşrâkıyyûnun kitâblarını ve sünnetin mîzânıyla tartmayıp keşfiyyât ve meşhûdâtına i’timâd eden mutasavvıfînin kitâblarını teemmül eden, bu hükmümüzü bilâ-şübhe tasdîk eder. Demek, hakáik-ı Kur’âniyyenin cinsinden ve Kur’ân’ın dersinden aldıkları hâlde -çünkü Kur’ân değiller- böyle nâkıs geliyor.

“Bahr-i hakáik olan Kur’ân’ın âyetleri dahi o deniz içindeki defînenin bir gavvâsıdır. Lâkin, onların gözleri açık; defîneyi ihâta eder. Defînede ne var, ne yok görür. O defîneyi öyle bir tenâsüb ve intizám ve insicâmla tavsíf eder, beyân eder ki; hakíkí hüsn-i  cemâli  gösterir.” [40]

Lügat: tekellüfât, mukayyed, tekellüf, şecer(e), murabba, teemmül, hükemâ, rengin, sünnet, inkâr, küllî, lâkin, şübhe