Şerh

dan alınmıştır; ama tam mâhiyyetini tutmamaktadır. Kur’ân’dan alınmış, fakat asrın zarûriyyâtından dolayı fikr-i beşer onu başka bir súrete ifrâğ etmiştir.

    Meselâ: Ehl-i tarîkat, أَلَا بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ âyet-i kerîmesinde geçen ذِكْرِاللّٰهِ ta’bîrini, kelime-i tevhîdi ve esmâ-i İlâhiyyeyi zikretmek şeklinde ma’nâ etmiştir. Elbette bu ma’nâ da âyetin külliyetinde dâhildir ve o külliyyetten bir ferddir. Fakat, Sahâbe-i Kirâm, bu âyet-i kerîmeyi en geniş ma’nâsıyla; “Kur’ân’ı okuyun, kalbiniz onunla mutmain olur” diye anlardı. Âyet-i kerîmede geçenذِكْرِ اللّٰهِ  ta’bîrinden asıl maksad da budur. Sahâbe-i Kirâm, bu âyete ittiba’ ederek doğrudan doğruya Kur’ân’ı okuyup âyât-ı Kur’âniyyenin ifâde ettiği başta tevhîd ve haşr-i cismânî olmak üzere maánî-i kudsiyye üzerinde tefekkür edip záhirden hakíkate geçmiştir. Tâbiínin ve Tebe-i Tâbiínin de ekserîsi öyle olmuştur. Fakat, sonra yavaş yavaş fitneler başladı. Selefin müctehidlerinin de gáyeleri, ictihâdât ve ihtilâfların, o erkânın yerine geçmesi değildi. Büyük müctehidlerin vefâtından sonra, “müctehidîn-i fi’l-mezheb” değil “müctehidîn-i fi’l-fetvâ” zuhûr etmiş, zamânla onların ictihâdâtı ádetâ müstakil bir dîn gibi olmuştur. O ictihâdât, nazarları kendine hasretti. Hattâ, o dereceye vardı ki; farklı mezheb sáhibleri, biribirleri arkasında namâz kılmaz oldular. Her biri ayrı birer mihrâb edindiler. Etrâfları kâfirlerin ordusuyla kuşatıldığı hâlde buna ehemmiyyet vermeyip aralarındaki ictihâdî ve fer’í ihtilâflar hakkında mücâdele ettiler. Hattâ, değil ictihâdî mes’eleler, Sarf ve Nahiv ilminin ihtilâflarına daldılar. Evet, Sarf ve Nahiv ilmi de lâzımdır. Bu ilimler de Kur’ân’dan alınmıştır. Âlet ilmi iken, Kur’ân ve Ehâdîs-i Nebeviyyeyi anlamaya vesîle olmaları lâzım gelirken; zamânla bu ilimler, maksúd-i bizzât hâline getirilmiştir. Kezâ, Mantık ve Belâğat ilimleri de bu ilimler gibidir. Bunlar, maksúd-i bizzât olan ilimler değildir. Bu ilimler, Kur’ân’a âyîne ve dellâl olmalı; vekîl ve gölge olmamalıdır.

Sahâbe ne Sarf, ne Nahv, ne Mantık, ne Belâğat, ne de Usûl okuyordu. O devirde ne tasavvuf vardı, ne de riyâzet çekilirdi. Ancak Ashâb-ı Kirâm, a’zamî derecede sünnet-i seniyyeye mürâat ederlerdi. Kur’ân’ı okur ve onun ifâde ettiği ma’nâ üzerinde tefekkür etmekle záhirden hakíkate geçerlerdi.

Yanlış anlaşılmasın! “Sarf, Nahiv, Mantık, Belâğat gibi ilimler okunmamalı

Lügat: sünnet-i seniyye, tasavvuf, tefekkür, elbette, külliye, seniyye, kelime, sünnet, dâhil, kâfir