Şerh

“Kur’ân-ı Hakîm ehl-i şuúra imâmdır, cin ve inse mürşiddir, ehl-i kemâle rehberdir, ehl-i hakíkata muallimdir.” [15]

“Elde Kur’ân gibi bir mu’cize-i bâkí varken, başka bürhân aramak aklıma záid görünür.

“Elde Kur’ân gibi bir bürhân-ı hakíkat varken, münkirleri ilzâm için gönlüme sıklet mi gelir?” [16]

Müellif (ra), Nûr’un birinci talebesi Hacı Hulûsí Bey merhûma hıtáben şöyle demiştir:

“Rehber ise, senin gibi Kur’ân’ın nûru altına girenlere, Kur’ân’dır. الٓمٓ 'lerin  الٓرٰ'ların حٰمٓ‘lerin başlarına bak, anla ki; Kur’ân, ne kadar makbûl bir şefâatçı, ne kadar doğru bir rehber, ne kadar kudsî bir nûr olduğunu gör!” [17]

İlk üç asırda bi’l-cümle ve altıncı asra kadar da fi’l-cümle ümmet, Kur’ân’ın câdde-i kübrâsında yürüdü. Hicrî beşinci asırdan sonra bu câddeden yavaş yavaş inhirâflar başladı; nazarlar başka şeylere çevrildi; meslekler ve meşrebler Kur’ân’ın önüne geçti. Bu meslek ve meşrebler Kur’ân’dan alınmışsa da, Kur’ân’ın câdde-i kübrâsı değildir. Mezhebler de fürûát kısmıdır; esâsât-ı dîniyye değildir. Ancak bu fürûát, zamânla esâsât-ı dîniyye yerine geçmiştir. Daha sonra mezheblerin ihtilâfları bile esâsât-ı dîniyye yerine ikáme edildi. Müellif (ra), mezkûr ma’nâları gelecek cümlelerinde şöyle ifâde buyurmuşlardır:

“Millet-i İslâm, üç yüz seneye kadar mümtâz ve serfirâz ve beşyüz seneye kadar fi’l-cümle mazhar-ı kemâldir.” [18]

“Ma’rifet-i Sáni’ denilen kemâlât arşına uzanan mi’râcların usûlü dörttür:

“Birincisi: Tasfiye ve işrâka müesses olan muhakkikín-i sûfiyyenin minhâcıdır.

“İkincisi: İmkân ve hudûsa mebnî mütekellimînin tarîkıdır.

“Bu iki asıl, çendân Kur’ân’dan teşâub etmişlerdir. Lâkin, fikr-i beşer başka súrete ifrâğ ettiği için uzunlaşmış ve müşkilleşmiş, evhâmdan masún kalmamışlar.

Lügat: ehl-i hak, muhakkik, muallim, tasfiye, birinc, mezkûr, meşreb, millet, hicrî, lâkin