Şerh

ber (sav) ona harfiyyen itáat etmiş; neyi nehyetmişse ondan da şiddetle ictinâb etmiştir. Resûl-i Ekrem (sav), Kur’ân’ın ahlâkını, ya’nî ahkâm-ı Kur’âniyyeyi teblîğ ve tatbîk etmek için, nev-ı beşere peygamber olarak gönderilmiştir.

Ahlâkın menbaı, üç kuvvedir:

1) Kuvve-i akliyye.

2) Kuvve-i gadabiyye.

3) Kuvve-i şeheviyye.

Bu üç kuvve, fıtraten tahdîd altına alınmadığından, her bir kuvvenin tefrît, vasat ve ifrât nâmları altında üç mertebesi mevcûddur. Bu üç kuvvenin tefrît ve ifrât mertebesine, “ahlâk-ı seyyie”; vasat mertebesine ise, “ahlâk-ı hesene” denir.

Kuvve-i akliyyenin tefrît mertebesi “gabâvet”tir. İfrât mertebesi “cerbeze”dir. Vasat mertebesi ise “hikmet”tir. “İşârâtü’l-İ’câz” adlı tefsîrde, kuvve-i akliyyenin bu üç mertebesi şöyle îzáh edilmiştir:

“Ve kezâ, kuvve-i akliyyenin tefrît mertebesi gabâvettir ki, hîç bir şeyden haberi olmaz. İfrât mertebesi cerbezedir ki; hakkı bâtıl, bâtılı hak súretinde gösterecek kadar aldatıcı bir zekâya mâlik olur. Vasat mertebesi ise hikmettir ki; hakkı hak bilir imtisâl eder, bâtılı bâtıl bilir ictinâb eder.” [336]

Kuvve-i gadabiyyenin tefrît mertebesi “cebânet”tir.  İfrât mertebesi “tehevvür”dür. Vasat mertebesi ise “şecâat-i kudsiyye”dir. “İşârâtü’l-İ’câz” adlı tefsîrde, kuvve-i gadabiyyenin bu üç mertebesi şöyle îzáh edilmiştir:

“Ve kezâ, kuvve-i gadabiyyenin tefrît mertebesi cebânettir ki, korkulmayan şeylerden bile korkar. İfrât mertebesi tehevvürdür ki, ne maddî ve ne ma’nevî hîç bir şeyden korkmaz. Bütün istibdâdlar, tahakkümler, zulümler bu mertebenin mahsúlüdür. Vasat mertebesi ise şecâattır ki; hukùk-ı dîniyye ve dünyeviyyesi için cânını fedâ eder, meşrû’ olmayan şeylere karışmaz.” [337]

Kuvve-i şeheviyyenin tefrît mertebesi “humûd”dur.  İfrat mertebesi “fücûr”dur. Vasat mertebesi ise “iffet ve nâmûsluluk”tur. “İşârâtü’l-İ’câz” adlı tefsîrde, kuvve-i şeheviyyenin bu üç mertebesi şöyle îzáh edilmiştir:

“Kuvve-i şeheviyyenin tefrît mertebesi humûddur ki, ne helâle ve ne de harâma şehveti iştihâsı yoktur. İfrât mertebesi fücûrdur ki, nâmûsları ve ırzları pâyimâl

Lügat: peygamber, tahakküm, tehevvür, akliyye, cerbeze, mertebe, gönder, hikmet, seyyie, şehvet, şiddet