Şerh

Peki, ilm-i mükâşefe netîcesinde elde edilen böyle bir anlayış ve düşünce, dîn olur mu? Elbette bu, dîn değildir. Belki, dînin esâsâtı; “tevhîd, haşir, nübüvvet” gibi erkân-ı îmâniyyeyi tasdîk etmek; kezâ “kabir, haşir meydânı, hesâb, mîzân, sırât, Cennet, Cehennem” gibi dâr-ı âhirette bizi bekleyen ve dehşetli korkutan mevkıf ve mevâkı-ı acîbeye [305] hâzırlık yapmak; kezâ şu dâr-ı imtihânda Rabbimize karşı edâ etmekle mükellef olduğumuz “namâz, oruç, zekât” gibi furûz-i İlâhiyyedir.

Evet, bir gün gelecek; ehl-i dalâletin bel bağladığı şu álem kökten sarsılacak ve yıkılacak; dâr-ı beká olan âhiret álemi kurulacak; haşir meydânında adâlet terâzîleri vaz’edilecek; hesâb netîcesinde herkes, ya şâyeste mükâfât görecek veyâ lâyık cezâ çekecektir.

İşte, Kur’ân-ı Azímü’ş-şân; şu álemi esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyenin tecellîgâhı noktasında mütálea eder. Hattâ, Cennet ve Cehennem de o tecellîgâhlardan sâdece ikisidir. Álemi böyle görmek ve böyle keşfetmek, bizim inancımız ve i’tikádımızdır ve tasavvuf ve tarîkatın gáye-i netîcesi de budur.

Aristo’nun “Meşâiyyûn, Revâkıyyûn, İşrâkıyyûn” diye tesmiye edilen üç kısım talebesi vardı.

Meşâiyyûn: Aristo’nun yolda giderken ders verdiği talebeleridir. 

Revâkıyyûn: Aristo’nun salonda oturduğu zamân sohbet ettiği talebeleridir.

İşrâkıyyûn ise; işrâk netîcesinde, ya’nî riyâzetle nûrâniyyet kesbederek, Aristo ile yüz yüze gelmeden kalben ders alan talebeleridir. Bunlar, riyâzet sâyesinde Álem-i İmkân’ı keşfetmişler; Álem-i Vücûb denilen dâire-i esmâ ve sıfâta girememişlerdir.

Keşfiyyât iki kısımdır:

Biri: Ehl-i mükâşefe denilen bir kısım Yahûdî, Hıristiyan, felsefeci ve Hinduların keşfidir ki; Álem-i İmkân’a bakar ve bu, bir istidrâcdır.

Diğeri: Keşfiyyât-ı Kur’âniyyedir ki; Álem-i Vücûb’a, ya’nî ef’ál, esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyenin keşfine bakar. Muhakkikín-i İslâmiyye de Kur’ân’ın ders ve irşâdıyla kâinâtta tecellî eden bu hakíkati keşfetmişlerdir. Evliyâların keşfiyyâtı,

Lügat: ehl-i dalâlet, cehennem, muhakkik, nübüvvet, tasavvuf, dehş(e), elbette, felsefe, tesmiye, übüvvet, aristo, dehşet, âhiret, âhire, âmiyy