Şerh

olan semâya “Akl-ı Fa’ál” diyorlar. O “Akl-ı Fa’ál” denilen semâ-i dünyâ da yeri yaratmış. Ve hâkezâ, vâsıtalar vâsıtasıyla mevcûdât vücûd bulmuştur!

Silsile-i felsefenin bu inancı, álemin idâresi için de geçerlidir. Ya’nî, bir akıl, diğer bir aklı yaratmakla berâber, aynı zamânda onun idâresini de yapmaktadır. Onların inancına göre, Akl-ı Evvel, Akl-ı Sânî, Akl-ı Sâlis; tâ Akl-ı Áşire kadar “Ukúl-i Aşere” denilen “on akıl” vardır. Tevhîd-i İlâhî’den tecerrüd eden felsefe, “Semâvâtın her bir tabakasının vücûd-i tabiísi, nefsi ve aklı vardır” derler. Onlar, her ne kadar Elláh’ın vücûdunu kabûl etseler de, vücûd-i İlâhînin dışında “nefis, akıl, tabîat” denilen üç müstakil vücûdu daha kabûl ederler ve bunların te’sîrlerinin olduğuna inanırlar. Silsile-i felsefenin bu inancı da şirktir.

Hulâsa: Hem ehl-i felsefenin, hem ehl-i tasavvuftan olan ehl-i vahdetü’l-vücûd ve ehl-i vahdetü’ş-şühûdun, hem de Hıristiyanlardan teslîs inancına sáhib olanların münâkaşalarının medârı ve menşei, Cenâb-ı Hakk’ın “vücûd” sıfâtı ve “Mevcûd” ismidir. Bu münâkaşa ise, temelde iki kısma dayanır:

Birinci kısım: Elláh’ın vücûdundan başka vücûd (mevcûd) var mıdır? Bu sıfâtta Elláh’ın şerîki var mıdır?

İkinci kısım: Elláh’ın vücûdundan gayrı diğer vücûdların te’sîri var mıdır?

Ezcümle; Hıristiyanlar, bu konuda teslîs inancına sáhibdirler. Onlar, “sâlisü selâse” mes’elesinde şöyle diyorlar: “Her şeyde üç vücûd vardır ve bu vücûdlar, müstakildir.”

Birinci vücûd: Vücûd-i Bâri’.

İkinci vücûd: Rûh-i Ísâ veyâ rûh-i Cebrâîl.

Üçüncü vücûd: Cesed-i Ísâ’dır. Elláh, o üç vücûddan bir tânesidir. Onlar, “Diğer iki vücûdu Elláh yaratmış; sonra onları müstakil bırakmıştır ve bu iki vücûdun te’sîr ve tasarrufları vardır” diye inanırlar.

Ehl-i felsefe de, her şeyde “akıl, nefis ve tabií” birer vücûd kabûl ederler. Onlara göre, eşyâ, müstakil birer vücûda sáhibdir ve te’sîr ve tasarrufları vardır.

Ehl-i tasavvuftan olan ehl-i vahdetü’l-vücûd ve ehl-i vahdetü’ş-şuhûd kısmı, teslîs inancıyla mücâdele netîcesinde zarûrete mebnî zuhûr etmiştir. Bu meslek, câdde-i kübrâ-i Kur’âniyye değildir. Zîrâ, ehl-i vahdetü’l-vücûd, mevcûdât-ı álemin vücûdunu inkâr eder. Ehl-i vahdetü’ş-şuhûd ise; Zât-ı Vâcibü’l-Vü-

Lügat: tasarruf, tasavvuf, tecerrüd, felsefe, silsile, birinc, silsil, inkâr, ismid, vâcib