Ehl-i tasavvuf ise, Hıristiyanların ortaya attığı bu fitneye karşı mukábelede bulunmak için çok uğraşmışlar; çâresiz kalmışlar; bu mes’eleye cevâb teşkîl edecek tam delîl bulamamışlar; netîcede bir kısmı, 

لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُوَ diyerek; “Ben, o iki vücûdu görmüyorum; meşhûdum, yalnız Elláh’tır, yalnız Elláh’ı görüyorum. Zîrâ, vücûd-i hakíkí sáhibi, yalnız Elláh’tır. Hazret-i Cebrâîl (as) ile Hazret-i Ísâ (as)’ın hayâlî birer vücûdları olduğu gibi; tabîat ve tabîatın záhirî te’sîriyle vücûda gelen mevcûdâtın da hayâlî birer vücûdu vardır” demişlerdir. Ta’bîr-i diğerle; “Vücûd-i İlâhî dışındaki vücûdlar vardır; ama onların vücûdları o kadar zaíftir ki; biz, onları görmüyoruz” demişlerdir.

El-hâsıl: Ehl-i vahdetü’ş-şühûd, ümmeti, Hıristiyanların bu fitnesinden kurtarmak için, لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُوَ diyerek husúsí, hâlî, tehlikeli ve dar bir yola zehâb etmişlerdir.

Ehl-i vahdetü’l-vücûd da, bu bâtıl teslîs akídesini reddetmek için, mevcûdâtın vücûdunu kökten inkâr ederek لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ demişlerdir. Bu durumda Hazret-i Cebrâîl (as)’ı, Hazret-i Ísâ (as)’ı, tabîatı ve mevcûdâtı yok sayarak, yalnız Cenâb-ı Hakk’ın vücûdunu kabûl etmişlerdir.

Demek, ehl-i tasavvuftan olan bu iki meslek erbâbının açtıkları bu yolun temeli, vartalıdır, hatarlıdır. Zîrâ, mevcûdâtın vücûdunu inkâr etmek mümkün değildir. Veyâhúd var olan vücûdu hîç görmemek de mümkün değildir. Öyle ise, hak ve müstekím olan Kur’ânî tarîk şudur ki:

Mevcûdât, vardır ve inkâr edilemez. Ancak, mevcûdâtın vücûdu, akistir; âyînedir; gölgedir; onların vücûd-i hakíkísi yoktur. Vücûd-i hakíkí, yalnız bir tânedir; o da Elláh’ın vücûdudur. Öyleyse, hakíkí “Mevcûd” ismine lâyık, yalnız Elláh’tır ve bu isim, O’na hástır. Ta’bîr-i diğerle; mevcûdâtın, ma’nâ-i harfîyle vücûdları vardır; ma’nâ-i ismîyle vücûdları yoktur.

Ehl-i felsefe de, vahy-i İlâhîye istinâd etmediklerinden, tevhîd-i İlâhî konusunda ehl-i teslîs gibi bâtıl bir inanca sülûk etmişlerdir. Çünkü, eski felsefecilerin inancına göre, Cenâb-ı Hak, önce “Akl-ı Evvel”i yaratmış. O ilk akıl, ikinci aklı, ya’nî Arş’ı yaratmış. İkinci akıl, üçüncü aklı, ya’nî Kürsî’yi yaratmış. Diğer akıllar da bir altındakini yaratmak súretiyle yedi kat semâ yaratılmış. Bize yakın