Şerh

İkincisi: Esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyenin ademiyyâtla mezcinden sonra meydâna gelen üçüncü vücûdu, ya’nî mümkinü’l-vücûdu inkâr etmekle hatáya düşmüştür. Hâlbuki, mevcûdât var, inkâr edilemez. Ancak, mevcûdâtın hakíkí, sâbit ve müstakil bir vücûdu yoktur. Vücûd-i İlâhî ile káim, árızî bir vücûdu vardır.

Müellif (ra), bu mes’eleyi “Dokuzuncu Lem’a” adlı eserinde şöyle îzáh etmiştir:

“Azîz Kardeşim!

“Senin İkinci Suâlin Hülâsası: Muhyiddîn-i Arabî demiş: ‘Rûhun mahlûkıyyeti, inkişâfından ibârettir.’  O suâl ile benim gibi zayıf bir bî-çâreyi, Muhyiddîn-i Arab gibi müdhiş bir hárika-i hakíkate ve bir dâhiye-i ilm-i esrâra karşı mübârezeye mecbûr ediyorsun. Fakat, mâdem nusús-i Kur’ân’a istinâden bahsine girişeceğim; ben sinek dahi olsam, o kartaldan daha yüksek uçabilirim. Belki Hazret-i Muhyiddîn aldatmaz, fakat aldanır. Hâdîdir, fakat her kitâbında mehdî olamıyor. Gördüğü doğrudur, fakat hakíkat değildir. ‘Yirmi Dokuzuncu Söz’de, rûh bahsinde, medâr-ı suâliniz olan o hakíkat îzáh edilmiştir.

“Evet, rûh, mâhiyyeti i’tibârıyla bir kánûn-i emrîdir. Fakat, vücûd-i háricî giydirilmiş bir nâmûs-i zî-hayâttır ve vücûd-i háricî sáhibi bir kánûndur. Hazret-i Muhyiddîn, yalnız mâhiyyeti noktasında düşünmüştür. Vahdetü’l-vücûd meşrebince, eşyânın vücûdunu hayâl görüyor. O zât, hárika keşfiyyâtıyla ve müşâhedâtıyla ve mühim bir meşreb sáhibi ve müstakil bir meslek ihtiyâr ettiğinden; bi’l-mecbûriyye, zayıf te’vîlâtıyla, tekellüflü bir súrette, ba’zı âyâtı, meşrebine ve meşhûdâtına tatbîk ediyor, âyâtın sarâhatini incitiyor. Sâir Risâlelerde câdde-i müstekíme-yi Kur’âniyye ve minhâc-ı kavîm-i Ehl-i Sünnet beyân edilmiştir. O zât-ı kudsînin kendine mahsús bir makámı var; hem makbûlîndendir. Fakat, mîzânsız keşfiyyâtında hudûdları çiğnemiş ve cumhûr-i muhakkikíne çok mes’elelerde muhálefet etmiş. İşte bu sır içindir ki; o kadar yüksek ve hárika bir kutub ve bir ferîd-i devrân olduğu hâlde, kendine mahsús tarîkatı gáyet kısacık, Sadreddîn-i Konevî’ye münhasır kalıyor gibidir ve âsârından da istikámetkârâne istifâde nâdir oluyor. Hattâ, çok muhakkikín-i asfiyâ, o kıymetdâr âsârını mütálea etmeye revâc göstermiyorlar; hattâ ba’zıları men’ ediyorlar.

“Hazret-i Muhyiddîn’in meşrebiyle ehl-i tahkíkın meşrebinin mâbeynindeki esâslı farkı ve onların me’hazlarını göstermek, çok uzun tedkíkáta ve çok yüksek

Lügat: ehl-i sünnet, muhakkik, tekellüf, meşreb, sünnet, inkâr, istif