Şerh

ve geniş nazarlara muhtâcdır. Evet, fark o kadar dakík ve derin ve me’haz o kadar yüksek ve geniştir ki; Hazret-i Muhyiddîn hatásından muâheze edilmemiş, makbûl olarak kalmış. Yoksa, eğer ilmen, fikren ve keşfen o fark ve o me’haz görünse idi, onun için gáyet büyük bir sukút ve ağır bir hatá olurdu. Mâdem fark o kadar derindir; bir temsîl ile o farkı ve o me’hazları, Hazret-i Muhyiddîn’in o mes’elede yanlışını göstermeye çalışacağız. Şöyle ki:

“Meselâ, bir aynada güneş görünüyor. Şu ayna, güneşin hem zarfı, hem mevsúfudur. Güneş bir cihette onun içinde bulunur, bir cihette aynayı ziynetlendirip aynanın parlak bir boyası ve bir sıfatı olur. Eğer o ayna, fotoğraf aynası ise, güneşin misâlini sâbit bir súrette kâğıda alıyor. Şu hâlde, aynada görünen güneş, fotoğrafın resim kâğıdındaki görünen mâhiyyeti, hem aynayı süslendirip sıfatı hükmüne geçtiği cihette, hakíkí güneşin gayrıdır. Güneş değil, belki güneşin cilvesinin başka bir vücûda girmesidir. Ayna içinde görünen güneşin vücûdu ise, háricdeki görünen güneşin ayn-ı vücûdu değilse de, ona irtibâtı ve ona işâret ettiği için, onun ayn-ı vücûdu zannedilmiş. İşte, bu temsîle binâen, ‘Aynada hakíkí güneşten başka birşey yoktur’ ve aynayı zarf ve içindeki güneşin vücûd-i háricîsi murâd olmak cihetiyle denilebilir. Yoksa, aynanın sıfatı hükmüne geçmiş münbasit aksi ve fotoğraf kâğıdına intikál eden resmi cihetiyle güneştir denilse, hatádır; ‘Güneşten başka içinde birşey yoktur’ demek yanlıştır. Çünkü, aynanın parlak yüzündeki akis ve arkasında teşekkül eden resim var. Bunların da ayrı ayrı birer vücûdu var. Çendân o vücûdlar güneşin cilvesindendir; fakat güneş değiller. İnsânın zihni ve hayâli, bu ayna misâline benzer. Şöyle ki: İnsânın âyîne-i fikrindeki ma’lûmâtın dahi iki vechi var: Bir vecihle ilimdir ve bir vecihle ma’lûmdur. Eğer zihni o ma’lûma zarf yapsak, o vakit o ma’lûm, mevcûd-i zihnî bir ma’lûm olur; vücûdu ayrı birşeydir. Eğer zihni o şeyin husúlüyle mevsúf yapsak, zihne sıfat olur; o şey o vakit ilim olur, bir vücûd-i háricîsi vardır. O ma’lûmun vücûdu ve cevheri dahi olsa, bunun gibi árızî bir vücûd-i hârîcisi olur.

“İşte bu iki temsîle göre, kâinât bir aynadır. Her bir mevcûdun mâhiyyeti de bir aynadır. Kudret-i Ezeliyye ile îcâd-ı İlâhîye ma’rûzdurlar. Herbir mevcûd, bir cihetle Şems-i Ezelînin bir isminin bir nev’ı aynası olup bir nakşını gösterir. Hazret-i Muhyiddîn’in meşrebinde olanlar, yalnız aynalık ve zarfiyyet cihetinde ve aynadaki vücûd-i misâlîyi nefiy noktasında ve akis, ayn-ı mün’akis olmak üzere keşfedip, 

Lügat: zarfiyyet, ezeliyye, teşekkül, udre(t), binâen, fikren, meşreb, sinin, zihnî