Şerh

“Nasıl ki göze görülmeyen eczâlı bir mürekkeble yazılan bir kitâba, o yazıyı göstermeye mahsús bir eczâ sürülse; o koca kitâb, birden herbir göze vücûdunu gösterip kendini okutturur. Aynen öyle de; o Kadîr-i Ezelî’nin ilm-i muhîtinde, herşeyin súret-i mahsúsası bir mikdâr-ı muayyen ile taayyün ediyor. O Kadîr-i Mutlak emr-i Kün Feyekûn ile o hadsiz kudretiyle ve nâfiz irâdesiyle, o yazıya sürülen eczâ gibi, gáyet kolay ve sühûletle kudretin bir cilvesi olan kuvvetini o mâhiyyet-i ilmiyyeye sürer, o şeye vücûd-i háricî verir; göze gösterir, nukúş-ı hikmetini okutturur.” [288]

“Evet, eğer bütün eşyâ Ferd-i Vâhid’e verilse, bir kibrit çakar gibi, eserleriyle azameti anlaşılan o nihâyetsiz kudretiyle hîçten îcâd eder ve ihâtalı nihâyetsiz ilmiyle herşeye ma’nevî bir kalıb hükmünde bir mikdâr ta’yîn eder. Ve o âyîne-i ilmindeki herşeyin súretine ve plânına göre kolayca herbir şeyin zerreleri o kalıb-ı ilmî içine yerleşir, muntazaman vaz’ıyyetlerini muhâfaza ederler. Eğer etrâftan zerreleri toplamak lâzım gelse de, ilmî kánûnların ve kudretin ihâtalı düstûrları cihetiyle; o zerreler, kánûn-i ilmî ve sevk-ı kudretî ile bağlanmaları haysiyyetiyle mutî’ bir ordunun neferâtı gibi muntazaman kánûn-i ilmî ve sevk-i kudretî ile gelip o şeyin vücûdunu ihâta eden kalıb-ı ilmî ve mikdâr-ı kaderî içine girip kolayca vücûdunu teşkîl ederler. Belki, âyînedeki aksin fotoğraf vâsıtasıyla kâğıt üstüne vücûd-i háricî giymesi veyâhud görünmeyen bir yazı ile yazılan bir mektûba gösterici maddeyi sürmekle görünmesi gibi, Ferd-i Vâhid’in ilm-i ezelîsinin âyînesinde bulunan mâhiyyet-i eşyâ ve suver-i mevcûdâta gáyet sühûletle, kudret onlara vücûd-i háricî giydirir ve Álem-i Ma’nâ’dan Álem-i Zuhûr’a getirir, gözlere gösterir.

“Eğer Ferd-i Vâhid’e verilmezse, bir sineğin vücûdunu rû-yi zemînin etrâfından ve anâsırından gáyet hassâs bir mîzânla toplamak, ádetâ yeryüzünü ve unsurları eleyip her taraftan o mahsús vücûdun mahsús zerrelerini getirerek san’atlı vücûdunda muntazam yerleştirmek için maddî kalıb, belki a’záları adedince kalıblar bulunmak ve o vücûddaki duygular ve rûh gibi ince, dakík, ma’nevî letáifi dahi mîzân-ı mahsúsla ma’nevî álemlerden celbetmek lâzım gelir.” [289]

Demek, Cenâb-ı Hak, vücûd sıfâtıyla ademiyyât üzerine tecellî edince, esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye ile ademiyyât ta’bîri câiz ise mezc olunca; mevcûdât, izn-i İlâhî

Lügat: kün feyekûn, muntazaman, emr-i kün, muntazam, muayyen, neferât, taayyün, udre(t), hadsiz, hikmet, kaderî, kibrit, sinin, vâhid