Şerh

Zât-ı Akdes’e teveccüh ettiği zamân; mevcûdât, onun nazarında gizlenir, hâlet-i sekr ve istiğrâkta mevcûdâtın vücûdunu görmez olur. Bu makámda, Elláh’ın yedi sıfâtını ayn-ı Zât görür. Fakat, hadd-i zâtında aynı değildir. Bu yedi sıfât, Zât-ı İlâhi’nin ne aynıdır, ne de gayrıdır.

Bu esâslar netîcesinde deriz ki:

Cenâb-ı Hak, mevcûdât-ı álemi, meselâ bir insânı yaratmak irâde ettiği zamân, evvelâ ilm-i ezelîsinde vücûd-i ilmîleri bulunan ve ademiyyât ta’bîr edilen acz, fakr, naks ve kusúr üzerine ve cüz’î ilim, cüz’î irâde, cüz’î kudret, cüz’î hayât, cüz’î sem’, cüz’î basar, cüz’î kelâm denilen ve vücûd-i hakíkíleri olmayan, vücûd-i ilmîleri ve i’tibârîleri olan yedi sıfâtın masdarları üzerine lâ zamânî, lâ mekânî, lâ keyfî bir súrette ilim sıfâtıyla tecellî etti. Ta’bîr-i diğerle ilim sıfâtı, ademiyyât denilen o ma’lûm-i İlâhîye taalluk etti. İlm-i İlâhî, bu ademiyyât, ya’nî kâinâttaki “tabîat”, insândaki “ene” üzerine tecellî eder etmez, ademiyyâtla ilim sıfatı, ta’bîr câiz ise bir hamur gibi yoğrulup mezc oldu. Bunun netîcesinde a’yân-ı sâbite denilen súret-i ilmiyyeler meydâna geldi. Bu súret-i ilmiyyeler de iki kısımdır:

Biri: İlm-i İlâhîde mevcûd olan ilmî program ve fizîkî şekillerdir.

Diğeri: Levh-i Mahfuz’a geçen ilmî program ve fizîkî şekillerdir.

İşte bu iki kısma birden “kader” denir.

Müellif (ra), bu mevzúu şöyle ifâde etmiştir:

“Hem adem-i mutlak zâten yoktur, çünkü bir ilm-i muhît var. Hem dâire-i ilm-i İlâhînin hárici yok ki, birşey ona atılsın. Dâire-i ilim içinde bulunan adem ise, adem-i háricîdir ve vücûd-i ilmîye perde olmuş bir unvândır. Hattâ, bu mevcûdât-ı ilmiyyeye ba’zı ehl-i tahkík ‘a’yân-ı sâbite’ ta’bîr etmişler.” [287]

Cenâb-ı Hak, bu súret-i ilmiyyeleri dâire-i ilimden dâire-i kudrete, ya’nî Álem-i Gayb’dan Álem-i Şehâdet’e çıkarmak, göze göstermek istediğinde, vücûd, irâde ve kudret sıfâtlarıyla a’yân-ı sâbite denilen o súret-i ilmiyyeler üzerine tecellî etti ve mevcûdâtı halk ve îcâd buyurdu. Müellif (ra), bu mevzúu şöyle îzáh etmiştir:

Lügat: levh-i mahfuz, teveccüh, program, taalluk, udre(t), bit(e), şekil