Şerh

âyîneler var; gördüğün kadar küçücük, gölgenin gölgesi değiller.’

“İşte esmâ-i İlâhiyyenin herbiri, ayrı ayrı birer âyîne ister. Hem meselâ: Rahmân, Rezzâk hakíkatlı, asıl oldukları için, kendilerine lâyık, rızka ve merhamete muhtâc mevcûdâtı ister. Rahmân nasıl hakíkí bir dünyâda rızka muhtâc hakíkatlı zî-rûhları ister; Rahîm de, öyle hakíkí bir Cennet’i ister. Eğer yalnız Mevcûd ve Vâcibü’l-Vücûd ve Vâhid-i Ehad isimleri hakíkí tutulup öteki isimler onların içine gölge olmak haysiyyetiyle alınsa, o esmâya karşı bir haksızlık hükmüne geçer.

“İşte şu sırdandır ki: Câdde-i Kübrâ, elbette velâyet-i kübrâ  sáhibleri olan sahâbe ve asfiyâ ve tâbiín ve eimme-i Ehl-i Beyt ve eimme-i müctehidînin câddesidir ki, doğrudan doğruya Kur’ân’ın birinci tabaka şâkirdleridir.” [286]

Bu mevzúun daha iyi anlaşılabilmesi için birkaç esâsı tesbît etmek lâzımdır:

1. Vücûd, hayr-ı mahz; adem, şerr-i mahzdır.

2. Cenâb-ı Hakk’ın vücûd sıfâtı, İmâm Eş’arî’ye göre Zât’ının aynıdır, gayrı değildir. İmâm Mâtürîdî’ye göre ise, vücûd sıfâtı, sıfât-ı záidedir. Vücûd sıfâtında Elláh’ın şerîki, şebîhi, nazíri, misli kesin olarak muhâldir.

3. Sıfât-ı sübûtiyye denilen ilim, kudret, hayât, sem’, basar, irâde, kelâm sıfâtları ise, Zât-ı İlâhî’nin ne aynıdır, ne de gayrıdır. Esmâ-i İlâhiyye de taalluk etmeden evvel, Zât-ı İlâhî’nin ne aynıdır, ne de gayrıdır.

4. Ekser esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye, mevcûdât-ı álemin vücûdunu iktizá eder, mahall-i taalluk ister. Meselâ; Hálık ismi, mahlûkátı ister. Sáni’ ismi, masnûátı ister. Rezzâk ismi, merzûku; Rahîm ismi merhûmu iktizá eder. Ve hâkezâ ekser esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye mahall-i taalluk istediğinden, o esmânın tecelliyyâtına mazhar olan mevcûdâtın vücûdu muhakkaktır. Mevcûdâtın vücûdu, vâcibü’l-vücûdu li gayrihîdir. Ya’nî, hakíkí, sâbit ve müstakil bir vücûdu yoktur. Vâcibü’l-Vücûd’un vücûduyla káim árızî bir vücûdu vardır.

5. Elláh (cc), Kur’ân’da bu álemin vücûdundan bahsetmiştir. Öyleyse mevcûdâtın vücûdu nasıl inkâr edilebilir veyâ hayâl perdesine sarılabilir?

6. Ma’nevî álemde seyr u seyâhat eden bir sâlik veyâ ma’nen terakkıyyâta mazhar olan bir zât, bütün merâtib-i esmâ ve sıfâtı bitirip مِنْ  حَيْثُ  هُوَ mücerred

Lügat: eimme-i ehl-i beyt, şerr-i mahz, ehl-i beyt, merhamet, elbette, muhakka, taalluk, udre(t), birinc, inkâr, sâlik, vâcib, vâhid