Şerh

ve adliyedeki hâkimiyyettir. Halîfe, kumândân-ı a’zam, sultán gibi isimleri hakíkí değiller, i’tibârîdirler. Hâlbuki, pâdişâhlık mâhiyyeti ve saltanat hakíkatı, bütün isimleri hakíkí olarak iktizá eder. Hakíkí isimler ise, hakíkí dâireleri istiyor ve iktizá ediyorlar.

“İşte, saltanat-ı ulûhiyyet ‘Rahmân, Rezzâk, Vehhâb, Hallâk, Fa’ál, Kerîm, Rahîm’ gibi pek çok esmâ-i mukaddeseyi hakíkí olarak iktizá ediyor. O hakíkí esmâ dahi, hakíkí âyîneleri iktizá ediyorlar. Şimdi ehl-i vahdetü’l-vücûd mâdem لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ der, hakáik-ı eşyâyı hayâl derecesine indirir. Cenâb-ı Hakk’ın Vâcibü’l-Vücûd ve Mevcûd ve Vâhid ve Ehad isimlerinin hakíkí cilveleri ve dâireleri var. Belki âyîneleri, dâireleri hakíkí olmazsa; hayâlî, ademî dahi olsa, onlara zarar etmez. Belki vücûd-i hakíkínin âyînesinde vücûd rengi olmazsa, daha ziyâde sáfî ve parlak olur. Fakat, Rahmân, Rezzâk, Kahhâr, Cebbâr, Hallâk gibi isimleri ise, tecellileri hakíkí olmuyor, i’tibârî oluyor. Hâlbuki, o esmâlar, Mevcûd ismi gibi hakíkattırlar, gölge olamazlar; aslîdirler, tebeí olamazlar.

“İşte, sahâbe ve asfiyâ-i müctehidîn ve eimme-i Ehl-i Beyt, حَقَائِقُ اْلاَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ derler ki, Cenâb-ı  Hakk’ın bütün esmâsıyla hakíkí bir súrette tecelliyyâtı var. Bütün eşyânın, O’nun îcâdıyla bir vücûd-i árızîsi vardır. Ve o vücûd çendân Vâcibü’l-Vücûd’un vücûduna nisbeten gáyet zaíf ve karârsız bir zıll, bir  gölgedir; fakat hayâl değil, vehim değildir. Cenâb-ı Hak, Hallâk ismiyle vücûd veriyor ve o vücûdu idâme ediyor.

“İkinci Temsîl: Meselâ, şu menzilin dört duvarında dört tâne endâm âyînesi bulunsa, herbir âyîne içinde her ne kadar o menzil öteki üç âyîne ile berâber irtisâm ediyor; fakat herbir âyîne, kendinin hey’etine ve rengine göre eşyâyı kendi içinde ihtivâ eyler; kendine mahsús misâlî bir menzil hükmündedir. İşte şimdi iki adam o menzile girse; birisi birtek âyîneye bakar, der ki: ‘Herşey bunun içindedir.’  Başka âyîneleri ve âyînelerin içlerindeki súretleri işittiği vakit, mesmûátını o tek âyînedeki iki derece gölge olmuş, hakíkatı küçülmüş, tegayyür etmiş o âyînenin küçük bir köşesinde tatbîk eder. Hem der: ‘Ben öyle görüyorum, öyle ise hakíkat böyledir.’ Diğer adam ona der ki: ‘Evet, sen görüyorsun, gördüğün haktır; fakat vâki’de ve nefsü’l-emirde hakíkatın hakíkí súreti öyle değil. Senin dikkat ettiğin âyîne gibi daha başka

Lügat: eimme-i ehl-i beyt, ehl-i beyt, hâkimiyyet, mukaddes, nisbeten, saltanat, tegayyür, kaddese, adliye, dikkat, menzil, nisbet, rengin, vâcib, vâhid, âdiş