Şerh

nan o asfiyâdan hîç kimsenin haddi değil, daha ileri gidebilsin. Belki, câdde-i kübrâ onlarındır.

“Vahdetü’l-Vücûd ise, bir meşreb ve bir hâl ve bir nâkıs mertebedir. Fakat, zevkli, neş’eli olduğundan, seyr u sülûkta o mertebeye girdikleri vakit çoğu çıkmak istemiyorlar, orada kalıyorlar; en müntehâ mertebe zannediyorlar.

“İşte şu meşreb sáhibi, eğer maddiyyâttan ve vesâitten tecerrüd etmiş ve esbâb perdesini yırtmış bir rûh ise, istiğrâkkârâne bir şühûda mazhar ise; vahdetü’l-vücûddan değil, belki vahdetü’ş-şühûddan neş’et eden, ilmî değil, hâlî bir vahdet-i vücûd onun için bir kemâl, bir makám te’mîn edebilir. Hattâ, Elláh hesâbına kâinâtı inkâr etmek derecesine gidebilir. Yoksa, esbâb içinde dalmış ise, maddiyyâta mütevaggil ise, vahdetü’l-vücûd demesi, kâinât hesâbına Elláh’ı inkâr etmeye kadar çıkar.

“Evet, câdde-i kübrâ, sahâbe ve tâbiín ve asfiyânın câddesidir. حَقَائِقُ اْلاَشْيَاءِثَابِتَةٌ cümlesi, onların káide-i külliyyeleridir. Ve Cenâb-ı Hakk’ın  لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌmazmûnu üzere, hîçbir şey ile müşâbeheti yok. Tahayyüz ve tecezzîden münezzehtir. Mevcûdâtla alâkası, Hálıkıyyettir. Ehl-i vahdetü’l-vücûdun dedikleri gibi; mevcûdât, evhâm ve hayâlât değil. Görünen eşyâ dahi, Cenâb-ı Hakk’ın âsârıdır. هَمَ اُوسْتْ  değil, هَمَ اَزْ اُوسْتْ  tur. Ya’nî, herşey O değil, belki herşey O’ndandır. Çünkü, hâdisât, ayn-ı Kadîm olamaz. Şu mes’eleyi iki temsîl ile fehme takrîb edeceğiz:

“Birincisi: Meselâ bir pâdişâh var. O pâdişâhın hâkim-i ádil ismiyle bir adliye dâiresi var ki, o ismin cilvesini gösteriyor. Bir ismi de halîfedir. Bir meşîhât ve bir ilmiyye dâiresi, o ismin mazharıdır. Bir de Kumândân-ı A’zam ismi var. O isim ile devâir-i askeriyyede fa’áliyyet gösterir. Ordu, o ismin mazharıdır. Şimdi biri çıksa dese ki: ‘O pâdişâh, yalnız hâkim-i ádildir; devâir-i adliyeden başka dâire yok.’  O vakit bi’l-mecbûriyye, adliye me’mûrları içinde, hakíkí değil i’tibârî bir súrette, meşîhât dâiresindeki ulemânın evsáfını ve ahvâlini onlara tatbîk edip, zıllî ve hayâlî bir tarzda, hakíkí adliye içinde tebeí ve zıllî bir meşîhât dâiresi tasavvur edilir. Hem dâire-i askeriyyeye áid ahvâl ve muámelâtını yine farazí bir tarzda, o me’mûrîn-i adliye içinde i’tibâr edip, gayr-ı hakíkí bir dâire-i askeriyye i’tibâr edilir ve hâkezâ... İşte şu hâlde, pâdişâhın hakíkí ismi ve hakíkí hâkimiyyeti, hâkim-i ádil ismidir

Lügat: hâkimiyyet, tahayyüz, tasavvur, tecerrüd, mertebe, adliye, birinc, keriyy, meşreb, dilir, hâdis, inkâr, ismid, âdiş