Ya’nî, “Hakíkí vücûd sáhibi yalnız O’dur. Mevcûdâtın hakíkí vücûdları yoktur” der. Mevcûdâtın vücûdunu inkâr eder. Veyâ bu meşrebde olan

 لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُوَ der; meşhûd yalnız Elláh olduğunu, mevcûdâtın ise hayâlî bir vücûdu olduğunu kabûl eder. Elláh’ın tecelliyyât-ı esmâsına mazhar olan mevcûdâtı, zaíf bir gölge ve hayâl görür.

Bu meşrebde olanlar ya mevcûdâtı hayâl kabûl eder, ya da mevcûdâtı inkâr eder. Biri, şühûda müstağrik olur, kâinâtı inkâr etmez; kâinâtın vücûdunu görmüyor ve hîç sayıyor; cilve-i esmâ-i İlâhiyyeye hayâlî bir âyîne olarak görüyor. Buna, “vahdetü’ş-şühûd mesleği” denir. Diğeri, mevcûdâtın vücûdunu inkâr ediyor. Buna da, “vahdetü’l-vücûd mesleği” denir.

Suâl: Vahdetü’l-vücûd ile vahdetü’ş-şühûd arasında ne fark vardır?

Elcevâb: Vahdetü’ş-şühûd, aynı zamânda vahdetü’l-vücûddur, ondan kaynaklanıyor. Bütün ehl-i tasavvuf, ehl-i vahdetü’ş-şühûddur. Fakat, bir kısım ehl-i tasavvuf vardır ki; Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûdundan başka bir vücûdu kabûl etmediklerinden, mevcûdâtın vücûdunu inkâr ediyorlar. Bir kısmı ise; “Meşhûdum sâdece Elláh’tır” diyor, mevcûdâtın vücûdunu inkâr etmiyor, hayâl perdesine sarıyor.

Demek, ehl-i vahdetü’ş-şühûd, iki kısımdır:

Bir kısmı; kâinâtın vücûdunu inkâr eder.

Diğer kısmı ise; inkâr etmez.

İnkâr eden táifeye “ehl-i vahdeti’l-vücûd”; inkâr etmeyen táifeye ise “ehl-i vahdeti’ş-şühûd” denir. Hâlbuki, her ikisi de ehl-i vahdeti’ş-şühûddur. Ya’nî, meşhûdu bir tek Zât’dır. Hâlbuki, seyr u sülûkte gördüğü, bu maddî gözle gördüğü değildir. Aklı başına geldiği zamân bilmesi lâzımdır ki: “Bu kâinât vardır.” Onun seyr u sülûkte gördüğü meşhûd veyâ mevcûddan dolayı “mevcûd yok” demesi; kalbine göre mevcûd yoktur ma’nâsındadır. Yoksa, “Bu gözün gördüğü mevcûd yoktur” demek değildir. Bununla berâber, vahdetü’ş-şühûd meşrebi husúsídir, câdde-i umûmiyye değildir.

Velâyet-i kübrâ sáhibi olanlar ise şöyle derler: “Elláh, Kur’ân’da bu álemin vücûdundan bahsetmiştir. O hâlde nasıl inkâr edilebilir?”