Metin

Elhâsıl; mevcûdâtı mevcûdât hesâbına hizmetten azlederek, ma’nâ-i ismîyle bakmamaktır.

Şerh

ve kemâl derecede zuhûr edecek; insân da o bâkí tecelliler ile bekáya mazhar olacak; böylece hılkatindeki derûnî ma’nâ ve gáye hâsıl olacaktır. Yoksa, -neúzü billâh- her şey abesiyyete inkılâb edecektir.

Demek, Kur’ân, mevcûdâtın vücûdunu inkâr etmiyor veyâ onları hayâl perdesine sarmıyor; tevhîd ve haşre delîl olarak getiriyor.

(Elhâsıl; mevcûdâtı mevcûdât hesâbına hizmetten azlederek, ma’nâ-i ismîyle bakmamaktır.) Müellif (ra)’ın mezkûr cümlelerinde bir temsîlî uslûb vardır. Gûyâ, ehl-i vahdetü’l-vücûd, husúsí dünyâları Cenâb-ı Hakk’ın huzúruna ve ma’rifetine perde olduğu için, bu suç yüzünden kâinâtı yok sayarak i’dâm cezâsına mahkûm etmiştir. Ehl-i vahdetü’ş-şuhûd ise, yine bu suçla husúsí dünyâlarını unutarak, kâinâtı hapis cezâsına mahkûm etmiştir. Fakat, Kur’ân-ı Hakîm, kâinâtı i’dâm ve hapisten afvetmiş; onların tevbesini kabûl etmiş; kendi başlarına kendi nâmlarına hareket etmek ve huzúr ve ma’rifet-i İlâhiyyeye mâni’ olarak isyân etmekten men ederek, Cenâb-ı Hakk’ın nâmına hareket eden birer me’mûr ve esmâ-i İlâhiyyenin âyînesi olmak gibi yüksek bir makáma terfi’ ettirmiştir. Kur’ân-ı Hakîm’in âyetlerinde pek záhir bir súrette, kâinâtın bu cihetle istihdâm edilmesi ve medh ü senâ edilmesi görülmektedir. Kur’ân’ın câdde-i kübrâsında giden bir Kur’ân talebesi de husúsí dünyâsındaki mevcûdâtı, bu súrette Cenâb-ı Hakk’a hizmet ettirir; onları ne i’dâm eder, ne de hapse mahkûm eder. Belki, onlara şefkat eder ve her şeyi, esmâ-i İlâhiyyeye ve âhirete bakan yüzleriyle sever.

Tasavvuf yoluyla hakíkate vâsıl olmak isteyen bir sâlik, seyr u sülûk ederken evvelâ Álem-i İmkânı keşfeder. Daha sonra bu álemde her şeyin hâdis, fânî ve mümkinü’l-vücûd olduğunu anlar. Kalbi, bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’u arar. Çünkü, mümkinü’l-vücûd olan mevcûdât-ı álem, bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’a delâlet eder. Böylece, şu imkân perdesi arkasında bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’u bulur. Esmânın menbaı sıfatlar olması hasebiyle, Vâcibü’l-Vücûd isminden vücûd sıfatına intikál eder. O Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûduna nisbeten, mevcûdâtın vücûdunu gáyet zaíf gördüğünden kâinâta karşı gözünü kapatır; kalbi mâsivâyı görmez. Sâdece Meşhûd-i Hakíkí’yi görür. Netîcede  لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ der.

Lügat: nisbeten, tasavvuf, hareket, hizmet, mahkûm, mezkûr, nisbet, âhiret, şefkat, hâdis, imkân, inkâr, sâlik, vâcib, âhire