ziyâ ve renkler onun olduğu hâlde, záhirperest bir gáfil, o gördüğü güneşciklerin gökteki Güneş’ten geldiğini bilmediğinden âyînelere yapışıp Güneş’i unutur. Her âyîne içinde bir Güneş var veyâ her âyîne, bir Güneş’tir, zanneder. Aslında her âyîne vâsıtasıyla Güneş’i bilebilecek ve görebilecek iken, bütün âyîneleri Güneş’e karşı bir nev’ı perde eder. O, ne kadar âyînelere ehemmiyyet verse ve onları tanısa, o kadar Güneş’ten uzaklaşır. Böyle bir insân, Güneş’i unutmamak ve dâima onun cemâlini görmek için ya “vahdetü’l-vücûd”da olduğu gibi, bütün âyîneleri kırmak zorundadır veyâ “vahdetü’ş-şuhûd”da olduğu gibi, bütün âyîneleri unutması gerekmektedir. Fakat, onların âyîne olduğunu bilen bir kimse ise, her ne zamân onlara baksa, Güneş’i bulur ve görür. Ne kadar onların mâhiyyetlerinden bir şey bilse, Güneş’in ma’rifetinde ziyâdeleşir.

Aynen onun gibi, başta nefs-i insâniyye olmak üzere her şey, Şems-i Ezelî olan Elláhu Teálâ’nın bir âyînesidir. Fakat, eşyâya ve kendine müstakil bir vücûd verip Cenâb-ı Hak’tan gaflet eden, ya’nî eşyâya ma’nâ-i ismîyle bakan bir insân için her şey, Cenâb-ı Hakk’a bir perdedir. İşte bu insân, záhire takılıp kalmıştır. Záhirden hakíkate geçmek ve gafletten kurtulmak için, “vahdetü’l-vücûd” ve “vahdetü’ş-şuhûd” mesleğine girmek, kâinâtı ve kendini yok saymak veyâ unutmak mecbûriyyetindedir.

Ammâ, her şeyin ve kendisinin müstakil bir vücûdu olmadığını ve Cenâb-ı Hakk’ın îcâdıyla bir vücûdu olduğunu ve kendilerinde görünen cemâl ve kemâlin, o Cemîl-i Zü’l-kemâl’in cemâl ve kemâlinin tecellîlerinden olduğunu bilen, ya’nî her şeye ma’nâ-i harfîyle bakan insân ise; her neye baksa, Cenâb-ı Hakk’ı bilir ve O’nu bulur ve O’nu görür. Hîçbir şey, O’nun şuhûduna ve huzúruna mani’ olmaz. Hîçbir şey, ona gaflet vermez.

فَاَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ “Hangi cihete dönseniz, Elláhu Teálâ’nın cemâli oradadır” [276] sırrına mazhar olur ve  وَف۪ى كُلِّ شَىْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ “Her şeyde Elláhu Teálâ’nın vâhid olduğuna delâlet eden bir âyet vardır” hakíkatine vâkıf olur. Müellif (ra), konu ile alâkalı olarak şöyle buyuruyor:

“Her bir zerre Cenâb-ı Hakk’ı Zâtıyla ve sıfâtıyla ta’rîf eder ve isbât eder. Bütün