huzúru ve tevhîdi kazanmak ve Cenâb-ı Hakk’a vâsıl olmak için, ba’zı ehl-i velâyet gibi,

لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ 

deyip kâinâtı i’dâm etmeye veyâ

  لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُوَ 

deyip kâinâtı unutmaya muhtâc ve mecbûr değildir. Belki o, tevhîd ve huzúr için,

لَا مَعْبُودَ اِلَّا هُوَ ۞ لَا مَحْبُوبَ اِلَّا هُوَ ۞  لَا مَقْصُودَ اِلَّا هُوَ ۞ لَا مَطْلُوبَ اِلَّا هُوَ 

der. İşte şu makám, verâset-i nübüvvet ehlinin yüksek makámıdır. Bu câdde, Kur’ân’ın câdde-i kübrâsıdır. Müellif (ra) şöyle buyuruyor:

“Fıtratı aşkla yoğrulmuş gibi sermest-i câm-ı aşk olan Mevlânâ Câmî, kesretten vahdete yüzleri çevirmek için, bak ne güzel söylemiş:

يَكىِ خَواهْ يَكىِ خَوانْ يَكىِ جُوىْ يَكىِ بِينْ يَكىِ دَانْ يَكىِ گوىْ 

demiştir.

“1 - Ya’nî: Yalnız biri iste, başkaları istenmeye değmiyor.

“2 - Biri çağır, başkaları imdâda gelmiyor.

“3 - Biri taleb et, başkalar lâyık değiller.

“4 - Biri gör, başkalar her vakit görünmüyorlar, zevâl perdesinde saklanıyorlar.

“5 - Biri bil, ma’rifetine yardım etmeyen başka bilmekler fâidesizdir.

“6 - Biri söyle, O’na áid olmayan sözler mâlâya’nî sayılabilir.

نَعَمْ صَدَقْتَ اَىْ جَامِى ۞ هُوَ الْمَطْلُوبُ ۞ هُوَ الْمَحْبُوبُ

۞ هُوَ الْمَقْصُودُ ۞ هُوَ الْمَعْبُودُ

“Evet, Câmî pek doğru söyledin. Hakíkí mahbûb, hakíkí matlub, hakíkí maksúd, hakíkí Ma’bûd; yalnız odur. 

كِه لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو بَرَابَرْ مِيزَنَدْ عَالَمْ 

“Çünkü, bu álem bütün mevcûdâtıyla muhtelif dilleriyle, ayrı ayrı nağamâtıyla zikr-i İlâhînin halka-i kübrâsında berâber لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ der, vahdâniyyete şehâdet   eder.” [275]

Daha evvel de îzáh edildiği üzere, nasıl ki; Güneş, bütün âyînelerde yedi rengini, ışığını ve zâtî cemâlini gösterdiği ve bütün âyînelerde görünen bütün