Şerh

dir. Yoksa, künh-i mâhiyyet-i İlâhiyyenin görülmemesi ve idrâk edilmemesinde ittifâk vardır. Meselâ; karşında bir insân bulunsa, onun şeklini, şemâilini görürsün. Sana görünen o insânın vücûdundan murâd; o şahsın künh-i mâhiyyeti ise, o sana görünmemiştir. Eğer murâd, o zâtın záid ma’nâda vücûd sıfâtı ise veyâ zât-ı mücerredi ise, o sana görünmüştür; onun var olduğunu bilmişsindir.

Mevcûdâtın dahi künh-i mâhiyyeti ayrıdır, mer’î olan vücûdu ayrıdır. Mevcûdâtın dahi künh-i mâhiyyeti bilinmez. Meselâ; senin görünen şu vücûdun, senin aynın değildir; ya mâhiyyetsiz zâtındır veyâ vücûd sıfâtındır. Künh-i mâhiyyetin, bu vücûddan ibâret değildir. Künh-i mâhiyyetini bilmek mümkün değildir. İnsân, bin bir ismin âyînesi, bütün álemin hulâsası ve bütün álemi açacak anahtarların külçesidir. Şu insân, kendi künh-i mâhiyyetini bilemezse, Elláh’ın künh-i mâhiyyetini nasıl bilebilir? İmâm Ali (ra)’ın dediği gibi;

حَق۪يقَةُ الْمَرْءِ لَيْسَ الْمَرْءُ يُدْرِكُهَا فَكَيْفَ كَيْفِيَّةُ الْجَبَّارِ ذِى الْقِدَمِ هُوَ الَّذ۪ى أَبْدَعَ اْلأَشْيَاءَ وَ اَنْشَأَهَا فَكَيْفَ يُدْرِكُهُ مُسْتَحْدَثُ النَّسَمِ

Ya’nî: “İnsân, kendisinin hakíkatini bile idrâk edemediği hâlde, Cebbâr-ı Zi’l-kıdem olan Elláh’ın hakíkatini nasıl idrâk edebilir? O Elláhu Teálâ ki, eşyâyı yoktan ibda’ ve inşâ edendir. Vücûdu sonradan halk edilen insân, O’nu nasıl idrâk edebilir?”

Peygamberler de dâhil olmak üzere insânlar, kâinâtı ne kadar tahlîl ederlerse etsinler, bir zerrenin bile künh-i mâhiyyetini anlayamazlar. Ancak cüz’î bir ta’rîf yaparlar. Zîrâ, o zerrenin keyfiyyeti mechûldur; mâhiyyetini bilmek mümkün değildir. Onun için, bütün enbiyâ, bütün evliyâ, ilimde rusûh peydâ eden ulemâ, netîcede şöyle demişler:

سُبْحَانَ مَنْ تَحَيَّرَ ف۪ى صُنْعِهِ الْعُقُولُ “San’atında bütün akılları hayrette bırakan Zât-ı Akdes, her türlü naks ve kusúrdan münezzehtir.”

سُبْحَانَكَ مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ “Seni hakkıyla ve lâyıkıyla tanımak mümkün değildir. Sen, şerîkten, kusúrdan, noksániyyetten, zulümden, aczden, merhametsizlikten, ihtiyâcdan, aldatmaktan, haşri getirmeyip mahlûkátı yokluğa mahkûm

Lügat: keyfiyyet, peygamber, merhamet, mahkûm, dâhil, külçe, sinin