görünür” ma’nâsındadır. Ya’nî, ma’nâ-i ismîyle mevcûdâtın vücûdları yoktur; ancak ma’nâ-i harfîyle mevcûdâtın vücûdları vardır ve inkâr edilemez.

Cenâb-ı Hak, âyînelerin kábiliyyetlerine göre vücûd sıfâtıyla ve Mevcûd ismiyle tecellî eder. Arş da bir âyînedir, zerre de bir âyînedir. Her biri kábiliyyetine göre vücûd sıfâtını gösterir. Âyînede görünen akis, vücûd-i İlâhînin ne aynıdır, ne de gayrıdır.

“Mevcûd”, Elláh’ın isimlerinden bir isimdir. “Vücûb-i vücûd” ise Elláh’ın sıfâtıdır. Cenâb-ı Hakk’ın vücûd sıfâtı, İmâm Eş’arî’ye göre ayn-ı Zâttır. İmâm Mâtürîdî’ye göre ise, sıfât-ı záidedir. Bu ihtilâf, lafzî bir ihtilâftır ve esâsı şudur:

Eğer vücûd sıfâtından murâd, Zât-ı İlâhiyye ise, Zât’ın aynıdır. Eğer Zât-ı İlâhiyye değilse, belki vücûd sıfâtı ise, o zamân sıfât-ı záidedir (ya’nî bi ma’na kevnü’ş-şey’dir.) Eğer murâd künh-i mâhiyyet-i İlâhiyye ise, ittifâken görülmesi ve idrâk edilmesi mümkün değildir.

İşte, Cenâb-ı Hakk’ın vücûd sıfâtının Zât’ının aynı olup olmadığı konusundaki ihtilâf da böyle lafzî bir ihtilâftır.

Suâl: Resûl-i Ekrem (sav), Mi’râc’ta gözüyle Cenâb-ı Hakk’ı müşâhede etmiş; sâir enbiyâ ve evliyâ kalb gözüyle cemâlulláh ile müşerref olmuşlar; ehl-i îmân da âhirette rü’yet-i cemâlulláh ile müşerref olacaklardır. Bütün bu müşâhedelerde görünen nedir?

Elcevâb: Eğer görünen “vücûd”dan murâd, künh-i mâhiyyet-i İlâhiyye ise, onun görülmesi ve bilinmesi ittifâken mümkün değildir. Eğer murâd, bir tecellîsi ise; İmâm Eş’arî’ye göre o tecellî, tecellî-i Zâtdır. Mâtürîdî’ye göre ise, tecellî-i sıfâttır.

Hazret-i Áişe (ra) ve İmâm-ı Gazâlî gibi ba’zı álimler, “Resûl-i Ekrem (sav), dünyevî gözüyle Elláh’ı görmemiştir” diyorlar. Ekser ulemâ ise; Resûl-i Ekrem (sav)’in maddî gözüyle Elláh’ı gördüğünü söylemişler. Bu ihtilâf da lafzîdir. “Resûl-i Ekrem (sav), dünyevî gözüyle Elláh’ı görmemiştir” diyenler, “Elláh’ın künh-i mâhiyyetini, ya’nî mâhiyyet-i Zât’ını görmemiştir” ma’nâsında bu sözü söylemişlerdir. “Resûl-i Ekrem (sav), maddî gözüyle Elláh’ı görmüştür” diyenler ise, Eşarî’ye göre, “Elláh’ın tecelliyyât-ı Zâtını görmüştür”; İmâm Mâtürîdî’ye göre ise, “Vücûd sıfâtının tecelliyyâtını görmüştür” ma’nâsında bu sözü söylemişler-