bütün kemâlât ve mehâsin, vücûd-i hakíkí sáhibi olan Elláh’a áiddir. Ademiyyât ise álemde tabîata, insânda eneye áiddir” demesi lâzım gelirken, tevhîde girmeyip vücûdu kendine alıyor, böylece şirk bataklığına düşüyor.

Nasıl ki; âyîne içinde Güneş görünüyor. Güneş, o âyînede aksettiği zamân harâret, ziyâ ve elvân-ı seb’a bize görünüyor. O harâret, ziyâ ve elvânın vücûdunu inkâr edebiliyor muyuz? Hayır. Aynen öyle de -teşbihte hatá olmasın- o âyîne ademiyyâttır. Cenâb-ı Hak, vücûd sıfatıyla lâ zamânî, lâ mekânî ve lâ keyfî bir súrette ademiyyât denilen acz, fakr, naks ve kusúr üzerinde tecellî ettiği, ta’bîri câiz ise esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye ile ademiyyât mezc olduğu zamân, mümkinü’l-vücûd denilen bir mevcûd görünür. Bu vücûd, Güneş’in âyîneye aksetmesi netîcesinde görünen harâret, ziyâ ve elvân gibidir. Muhyiddîn-i Arabî, Elláh’ın vücûd sıfâtında ve Mevcûd isminde şirke düşmemek için dışarıda görünen bu aksi, ya’nî mümkinü’l-vücûdu inkâr ediyor. Mütecellîyi görüyor, mütecellâ aleyhiyi görmüyor. Vücûd-i İlâhî ile ademiyyâtı kabûl ediyor, ancak memzûcu kabûl etmiyor. Vâcibü’l-Vücûd’un esmâsına o kadar dalar ki; O’nun hesâbına álemin vücûdunu inkâr eder. Gökteki Güneş’i görmüş, âyînedeki güneşi de görmüş. Ama, o âyîneden dışarıya akseden güneşin vasfı -ki harâret, ziyâ ve yedi renktir-, bunları görmemiştir. Daha doğrusu, Cenâb-ı Hakk, ona göstermemiş; bu kadar inceliğe girmemiş, o mertebede kalmıştır. 

Biz ise bu aksi, bu memzûcu, bu ikinci vücûdu inkâr edemiyoruz; zîrâ âsârı görünüyor. Ancak, bu mümkinü’l-vücûdun müstakil bir vücûdu yoktur. Vâcibü’l-Vücûd’un vücûduna bağlı bir vücûdu vardır. Tahlîl netîcesinde o vücûdda görünen bütün mehâsin ve kemâlât, esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyenindir; ademiyyât denilen acz, fakr, naks ve kusúr ise álemde tabîatın, insânda enenindir.

Cenâb-ı Hakk’ın bir ismi de Mevcûd’dur. Elláh’ın Mevcûd isminde de şerîki yoktur. لَا مَوْجُودَ اِلَّاهُوَ demezsek, tevhîd ehli sayılmayız. Esmâ, biri birisiz olmadığından, bütün esmâ da mevcûddur, vücûdîdir. Ancak,

لَا مَوْجُودَ اِلَّاهُوَ cümlesinin ma’nâsı, لَا مَوْجُودَ  مُسْتَقِلًّا اِلَّا هُوَ Ya’nî; “Elláh’tan başka müstakil bir mevcûd yoktur. Vâcibü’l-Vücûd, yalnız Elláh’tır. Mevcûdât ise, mümkinü’l-vücûddur. Mümkinü’l-vücûd olan mevcûdâtın müstakil bir vücûdu yoktur. Vücûb-i Vücûd’dan gelen árızí bir vücûdu vardır ve bu vücûd inkâr edilemez. Zîrâ, göz ile