Şerh

inkâr etmemiz lâzım gelir. Şâyet hakíkí bir vücûd olarak kabûl etsek, Mevcûd isminde ve vücûd sıfâtında Elláh’a şirk koşmuş oluruz. Bu mes’ele şöyle halledilir:

Bu mevcûda “Vâcibü’l-vücûdu li-gayrihî” denilir. Ya’nî, o mevcûdun, serbest ve müstakil bir vücûdu yoktur; Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûduna bağlı, árızî bir vücûdu vardır. Esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyeye âyîne olması hasebiyle bir vücûdu görünüyor. Eşyânın hakíkati, esmâ-i İlâhiyyedir. Mâhiyyet-i eşyâ ise, esmâ-i İlâhiyyeye âyîne olmasıdır. Bu Vâcibü’l-vücûdu li-gayrihî’de iki vücûd görünüyor:

Biri: Vücûd-i hakíkídir; o, Elláh’a áiddir.

Diğeri: Vücûd-i árızîdir ki, adem ile memzûcdur; o ademiyyâttan dolayı ademiyyâtlar o mevcûda, vücûd ise Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’a áiddir.

Ta’bîr-i diğerle; tahlîl netîcesinde ademiyyât, insânda eneye, álemde tabîata áiddir. Vücûd, mehâsin ve kemâlât ise, Vâcibü’l-Vücûd’a áiddir. Ta’bîr-i diğerle, hakíkí tevhîd, eşyâda görünen san’at ve ni’meti Cenâb-ı Hakk’a vermek; acz, fakr, naks ve kusúru ise mevcûdâta vermektir. Zîrâ, kâinâttaki her bir mevcûdda tecellî eden esmâ, ya san’at i’tibâriyle tecellî etmektedir, ya da ni’met i’tibâriyle tecellî etmektedir. Cenâb-ı Hak, san’atına karşı tefekkür ve îmân ile mukábele edip O’nu tanımamızı istiyor. Ni’metine karşı şükür ve ubûdiyyet ile mukábelede bulunup O’nu sevmemizi istiyor.

Muhyiddîn-i Arabî, vücûd sıfâtında ve Mevcûd isminde şirke düşmemek, tevhîd-i hakíkíyi elde etmek için mümkinü’l-vücûd olan şu mevcûdâtın vücûdunu inkâr etmiştir. Risâle-i Nûr ise, mevcûdâtın vücûdunu inkâr etmiyor. Asıl vücûd sáhibi, Elláh olduğunu isbât ediyor. Mevcûdâtın ise, serbest ve müstakil vücûdlarının olmadığını, Cenâb-ı Hakk’ın vücûduna bağlı vücûdlarının olduğunu ve bin bir isim ve sıfât-ı İlâhiyyeye âyîne olduklarını, onlarda görünen kemâlât ve mehâsinin esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyeye áid olduğunu, ademiyyât ve emr-i i’tibârî denilen ve vücûd-i háricîleri olmayan “acz, fakr, naks, kusúr, cüz’î ilim, cüz’î irâde, cüz’î kudret, cüz’î hayât, cüz’î sem’, cüz’î basar, cüz’î kelâm” gibi sıfâtların insâna áid olduğunu beyân etmektedir.

İnsân, لَا مَوْجُودَ اِلَّاهُوَ deyip tevhîde girmesi, ya’nî, “Mevcûd, yalnız Elláh’dır. O, Vâcibü’l-Vücûd’dur. Biz ise mümkinü’l-vücûduz. Bizim müstakil bir vücûdumuz yoktur. Vücûd-i İlâhîye bağlı bir vücûdumuz vardır. Dolayısıyla bizde görünen

Lügat: tefekkür, serbest, udre(t), dilir, inkâr, sinin, vâcib