Metin

Şu makámda tezkiyesi ve tathîri şudur ki: Vücûdunda adem, ademinde vücûdu vardır.

Şerh

dâr álî san’atların ve ma’nevî álî nakışların çoğu gizlenir. Bâkí kalan ve gözle görülen bir kısmı ise, süflî esbâba ve tabîata ve tesádüfe verilip, nihâyet sukút eder. Herbiri birer parlak elmas iken, birer sönük şişe olurlar. Ehemmiyyeti yalnız madde-i hayvâniyyeye bakar. Maddenin gáyesi ve meyvesi ise, dediğimiz gibi, kısacık bir ömürde, hayvânâtın en ácizi ve en muhtâcı ve en kederlisi olduğu bir hâlde, yalnız cüz’î bir hayât geçirmektir. Sonra tefessüh eder, gider. İşte, küfür böyle mâhiyyet-i insâniyyeyi yıkar, elmastan kömüre kalb eder.” [268]

(Şu makámda tezkiyesi ve tathîri şudur ki: Vücûdunda adem) yokluk, (ademinde) yokluğunda (vücûdu vardır.) Müellif (ra)’ın dediği gibi; “Nefy-i nefy isbâttır. Ya’nî, yok yok ise, o vardır. Yok, yok olsa, var olur.” [269] Ya’nî, insân yok hükmündedir. Eğer nefis i’tibâriyle kendini yok bilse, ya’nî enâniyyetini terketse; irâde-i cüz’iyyesini, irâde-i külliyye-i İlâhiyyeye tâbi’ kılsa, ya’nî evâmir-i İlâhiyyeye imtisâl etmek súretiyle kendini değil esmâ-i İlâhiyyeyi görüp gösterse, kısaca acz, fakr, naks ve kusúru kendine alsa, kendinde ve álemde tezáhür eden cemâl ve kemâlin ise esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyenin tecelliyyâtı olduğunu anlasa var olur; bâkí bir vücûdu kazanır. Eğer kendini var bilse ve kendini gösterse, yok hükmündedir.

Cenâb-ı Hak, Vâcibü’l-Vücûd’dur. Mevcûdât ise, mümkinü’l-vücûddur. Mevcûdâtın serbest ve müstakil bir vücûdları yoktur. Cenâb-ı Hakk’ın vücûduna bağlı, árızî vücûdları vardır.  Mevcûd-i hakíkí, yalnız Elláh’tır.

Cenâb-ı Hak, şu mevcûdâtı yaratmak irâde ettiğinde ilm-i ezelîsinde vücûd-i ilmîleri bulunan ve ademiyyât denilen acz, fakr, naks ve kusúr üzerine ve görmek, işitmek, konuşmak, hayât, ilim, kudret, irâde denilen ve vücûd-i hakíkíleri olmayan, vücûd-i ilmîleri ve i’tibârîleri olan yedi sıfâtın masdarları üzerine lâ zamânî, lâ mekânî, lâ keyfî bir súrette vücûd sıfâtıyla tecellî etti, ta’bîri câiz ise esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye ile ademiyyât mezc oldu. Bu mezc netîcesinde ikinci bir vücûd meydâna geldi. Şâyet bu ikinci vücûdu inkâr etsek, mevcûdâtın vücûdunu

Lügat: serbest, tezkiye, udre(t), inkâr, süflî, vâcib, şişe