Şerh

san’at-ı Rabbâniyye cihetinde bir kıymetleri vardır. Maddeleri cihetiyle pek kıymetleri yoktur. Çünkü, maddeleri ve nefse bakan cihetleri fânîdir. Müellif (ra), bu hakíkati şöyle beyân etmiştir:

“İnsân, nûr-i îmân ile âlâ-yı illiyyîne çıkar, Cennet’e lâyık bir kıymet alır. Ve zulmet-i küfür ile esfel-i sâfilîne düşer, Cehennem’e ehil olacak bir vaz’ıyyete girer. Çünkü îmân, insânı Sáni-ı Zü’l-celâl’ine nisbet ediyor. Îmân bir intisâbdır. Öyleyse, insân, îmân ile insânda tezáhür eden san’at-ı İlâhiye ve nukúş-i esmâ-i Rabbâniyye i’tibârıyla bir kıymet alır. Küfür, o nisbeti kat’ eder. O kat’dan, san’at-ı Rabbâniyye gizlenir. Kıymeti dahi yalnız madde i’tibârıyla olur. Madde ise, hem fâniyye, hem zâile, hem muvakkat bir hayât-ı hayvânî olduğundan, kıymeti hîç hükmündedir.

“Bu sırrı bir temsîlle beyân edeceğiz. Meselâ, insânların san’atları içinde, nasıl ki maddenin kıymetiyle san’atın kıymeti ayrı ayrıdır. Ba’zan müsâvî, ba’zan madde daha kıymetdâr; ba’zan oluyor ki, beş kuruşluk demir gibi bir maddede beş liralık bir san’at bulunuyor. Belki, ba’zan, antika olan bir san’at bir milyon kıymeti aldığı hâlde, maddesi beş kuruşa da değmiyor. İşte, öyle antika bir san’at, antikacıların çarşısına gidilse, hárika-pîşe ve pek eski, hünerver san’atkârına nisbet ederek, o san’atkârı yâd etmekle ve o san’atla teşhîr edilse, bir milyon fiyatla satılır. Eğer kaba demirciler çarşısına gidilse, beş kuruşluk bir demir pahasına alınabilir.

“İşte, insân, Cenâb-ı Hakk’ın böyle antika bir san’atıdır. Ve en nâzik ve nâzenîn bir mu’cize-i kudretidir ki, insânı bütün esmâsının cilvesine mazhar ve nakışlarına medâr ve kâinâta bir misâl-i musaggar súretinde yaratmıştır.

“Eğer nûr-i îmân, içine girse, üstündeki bütün ma’nidâr nakışlar, o ışıkla okunur. O mü’min, şuúrla okur ve o intisâbla okutur. Ya’nî, ‘Sáni-ı Zü’l-celâl’in masnûuyum, mahlûkuyum, rahmet ve keremine mazharım’ gibi ma’nâlarla, insândaki san’at-ı Rabbâniyye tezáhür eder. Demek, Sáni’ıne intisâbdan ibâret olan îmân, insândaki bütün âsâr-ı san’atı izhâr eder. İnsânın kıymeti, o san’at-ı Rabbâniyyeye göre olur ve âyîne-i Samedâniyye i’tibârıyladır. O hâlde, şu ehemmiyyetsiz olan insân, şu i’tibârla bütün mahlûkát üstünde bir muhátab-ı İlâhî ve Cennet’e lâyık bir misâfir-i Rabbânî olur.

“Eğer kat-ı intisâbdan ibâret olan küfür, insânın içine girse, o vakit bütün o ma’nidâr nukúş-ı esmâ-i İlâhiyye karanlığa düşer, okunmaz. Zîrâ, Sáni’ unutulsa, Sáni’e müteveccih ma’nevî cihetler de anlaşılmaz, ádetâ başaşağı düşer. O ma’ni

Lügat: esfel-i sâfilîn, cehennem, hünerver, udre(t), antika, nisbet, nâzik