Metin

nefis kendini serbest ve müstakil ve bizzât mevcûd bilir.

Şerh

Hem ikinci ma’nâ tabakasına göre; her şeyde, Bâkí olan Cenâb-ı Hakk’a bakan ciheti görmek; her şeyi, O’nun esmâsının birer âyînesi ve O’nun san’at ve ni’meti olduğunu bilmek ve görmek, “tefekkür ve şükür”dür. Evet, her şeyde Cenâb-ı Hakk’a bakan cihete nazar eden insân, her şeyde iki ma’nâ görür:

Birincisi: Her şey, Sáni’-ı Zü’l-celâl’in eser-i san’atıdır. Bu cihette Sáni’-ı Zü’l-celâl, tecelliyyât-ı esmâsını göstermekte ve Kendisini bin bir isim ve sıfâtıyla tanıttırmaktadır. Buna mukábil tálib-i hakíkat, âsâr üzerinde tefekkürle o Sáni’ı, esmâsı ile tanıyıp, yakínî bir îmân ile mukábele eder.

İkincisi: Her şey, o Sáni’ın aynı zamânda bir ni’meti ve rahmetinin bir iltifâtıdır. O hediyye-i rahmetiyle Kendini zî-şuúrlara sevdirmek istiyor. O da şükür ile, ya’nî amel-i sálih ile mukábele eder ve kendini, Rahmân-ı Zü’l-cemâl’e sevdirir. Müellif (ra), “Sözler” adlı eserinde bu iki esâsı şöyle beyân buyurmuştur:

“Ey nâdân nefsim! Bil ki: Çendân dünyâ ve mevcûdât fânîdir. Fakat, her fânî şeyde, bâkíye îsál eden iki yol bulabilirsin ve cân-ı cânân olan Mahbûb-i Lâyezâl’in tecellî-i cemâlinden iki lem’ayı, iki sırrı görebilirsin. An şart ki: Súret-i fâniyyeden ve kendinden geçebilirsen...

“Evet, ni’met içinde in’ám görünür; Rahmân’ın iltifâtı hissedilir. Ni’metten in’áma geçsen, Mün’ım’i bulursun. Hem her eser-i Samedânî, bir mektûb gibi, bir Sáni’-ı Zü’l-celâl’in esmâsını bildirir. Nakıştan ma’nâya geçsen, esmâ yoluyla Müsemmâyı bulursun. Mâdem şu masnûát-ı fâniyyenin mağzını, içini bulabilirsin; onu elde et. Ma’nâsız kabuğunu, kışrını, acımadan fenâ seyline atabilirsin.

“Evet, masnûátta hîçbir eser yok ki, çok ma’nâlı bir lafz-ı mücessem olmasın, Sáni’-ı Zü’l-celâl’in çok esmâsını okutturmasın. Mâdem şu masnûát, elfâzdır, kelimât-ı kudrettir; ma’nâlarını oku, kalbine koy. Ma’nâsız kalan elfâzı, bilâpervâ zevâlin havâsına at. Arkalarından alâkadârâne bakıp meşgúl olma.” [265]

Mâhiyyeti acz, fakr, naks ve kusúrdan ibâret olduğu; müstakil bir vücûdu olmadığı hâlde, (nefis, kendini serbest ve müstakil ve bizzât mevcûd bilir.)Ya’nî, nefis, kendisinin, Cenâb-ı Hakk’ın mahlûku olduğunu düşünmüyor.

Lügat: tefekkür, serbest, udre(t), birinc, ediyye, hediyy, dilir, sinin