Metin

       Ondan, bir nev'i rubûbiyyet da'vâ eder; ma'buduna karşı adâvetkârâne bir isyânı taşır. 

Şerh

   Kendini müstakil bir vücûd sáhibi tasavvur ediyor. Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûd sıfâtına âyîne olduğunu, hakíkí bir vücûdu bulunmadığını, acz, fakr, naks ve kusúrdan ibâret olduğunu kabûl etmiyor. Esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyenin malı olan mehâsin ve kemâlâtı gasbediyor. Böylece şirke giriyor. (Ondan, bir nev’ı rubûbiyyet da’vâ eder.) Ya’nî, kendisinin idâre ve tedbîrini, yine kendisinin yaptığını iddiá eder. Rahmet-i İlâhiyyenin, onu hadsiz ni’metlerle terbiye ettiğinden ve kudret-i İlâhiyye ile vücûda geldiğinden ve vücûd sahasında durmasının da yine kudret-i İlâhiyye ile olduğundan gaflet eder. Sanki bu vücûd onunmuş gibi vücûduna sáhib çıkar. Ardından, “Bu vücûd benimdir ve bu vücûdun terbiyesi bana áiddir. İstediğim gibi yerim, içerim, gezerim” der. (Ma’bûd’una) onu halk eden ve rızıklarla terbiye eden ve Kâmil-i Mutlak ve Vâcibü’l-Vücûd olan İlâhına (karşı adâvetkârâne) düşmâncasına (bir isyânı taşır.) O’nun emirlerine itáat etmeyerek isyân eder.

Evet, nefs-i emmâre, vücûdunun, hayâtının ve bekásının kudret-i Rabbâniyye ile halk edildiğinden ve rahmet ve inâyet-i İlâhiyye ile terbiye edildiğinden gaflet edince, kendini kendine mâlik tevehhüm eder. Ya’nî, “Bu vücûd, bu a’zá ve cihâzât benimdir ve onların tedbîr ve idâresini de ben görürüm. Mâdem bu vücûd benimdir. O hâlde, nasıl istersem öyle kullanırım; istediğimi yapabilirim” der. Bu tasavvur ve tevehhümle, Ma’bûd’unun emânet ve uhdesinden kendini çıkarır. Kulluktan çıkan bu nefis, kendinde bir rubûbiyyet tevehhüm eder ve Cenâb-ı Hakk’ın emir ve yasaklarına şiddetle muhálefet eder. Elbette kendisini müstakil, serbest ve bizzât mevcûd bilen ve kendisini, bir nev’ı rab tevehhüm eden ve Cenâb-ı Hakk’a karşı, “Ben benim, Sen Sensin” diyerek rubûbiyyet-i İlâhiyyeyi tanımayan bir nefis, o rubûbiyyete karşı isyân bayrağını açar ve háin bir bâğí olarak Ma’bûd’una karşı düşmân vaz’ıyyeti alır. Hattâ, nihâyette, مَنْ يُحْيِ الْعِظَامَ وَهِيَ رَم۪يمٌ “Çürümüş kemikleri kim ihyâ edecek?” [266] diyerek kudret-i İlâhiyyeye acz ile meydân okur.

Lügat: tasavvur, tevehhüm, elbette, serbest, terbiye, udre(t), hadsiz, şiddet, kâmil, sinin, vâcib