Şerh

“Birincisi: Cenâb-ı Hak öyle bir Kadîr-i Mutlak’tır ki; adem ve vücûd, kudretine ve irâdesine nisbeten iki menzil gibi, gáyet kolay bir súrette oraya gönderir ve getirir. İsterse bir günde, isterse bir ânda oradan çevirir. Hem adem-i mutlak zâten yoktur, çünkü bir ilm-i muhît var. Hem dâire-i ilm-i İlâhînin hárici yok ki, birşey ona atılsın. Dâire-i ilim içinde bulunan adem ise, adem-i háricîdir ve vücûd-i ilmîye perde olmuş bir unvândır. Hattâ, bu mevcûdât-ı ilmiyyeye ba’zı ehl-i tahkík ‘a’yân-ı sâbite’  ta’bîr etmişler. Öyle ise, fenâya gitmek, muvakkaten háricî libâsını çıkarıp, vücûd-i ma’nevîye ve ilmîye girmektir. Ya’nî, hêlik ve fânî olanlar vücûd-i háricîyi bırakıp, mâhiyyetleri bir vücûd-i ma’nevî giyer, dâire-i kudretten çıkıp dâire-i ilme girer.

“İkincisi: Çok ‘Sözler’de îzáh ettiğimiz gibi: Herşey, ma’nâ-i ismîyle ve kendine bakan vecihte hîçtir. Kendi zâtında müstakil ve bi-zâtihî sâbit bir vücûdu yok. Ve yalnız kendi başıyla káim bir hakíkatı yok. Fakat, Cenâb-ı Hakk’a bakan vecihte ise, ya’nî ma’nâ-i harfîyle olsa, hîç değil. Çünkü, onda cilvesi görünen esmâ-i bâkıyye var. Ma’dûm değil; çünkü sermedî bir vücûdun gölgesini taşıyor. Hakíkatı vardır, sâbittir, hem yüksektir. Çünkü, mazhar olduğu bâkí bir ismin sâbit bir nev’ı gölgesidir. Hem كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ insânın elini mâsivâdan kesmek için bir kılınçtır ki; o da Cenâb-ı Hakk’ın hesâbına olmayan fânî dünyâda, fânî şeylere karşı alâkaları kesmek için, hükmü dünyâdaki fâniyyâta bakar. Demek, Elláh hesâbına olsa, ma’nâ-i harfîyle olsa, li-vechillâh olsa; mâsivâya girmez ki,

كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّاوَجْهَهُ  kılıncıyla başı kesilsin.

“El-hâsıl: Eğer Elláh için olsa, Elláh’ı bulsa; gayr kalmaz ki, başı kesilsin. Eğer Elláh’ı bulmazsa ve hesâbıyla bakmazsa, herşey gayrdır. كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّاوَجْهَهُ kılıncını isti’mâl etmeli, perdeyi yırtmalı, tâ O’nu bulmalı!..” [262]

Mezkûr âyet-i kerîmenin, mezkûr iki ma’nâ tabakasından dolayı, bu âyetin meâlini ifâde için iki def’a  يَابَاق۪ي اَنْتَ الْبَاق۪ي, يَابَاق۪ي اَنْتَ الْبَاق۪ي denilmiştir. Birinci ve ikinci cümlenin arasındaki farkı ve münâsebeti, Üstâd Bedîuzzamân (ra) Hazretleri şöyle beyân etmiştir

Lügat: nisbeten, sermedî, udre(t), birinc, bit(e), gönder, menzil, mezkûr, nisbet