Şerh

Mümkinü’l-vücûd da kendi arasında ikiye ayrılır:

Birincisi: Ma’dûmdur. “Ma’dûm” ise; ilm-i İlâhîde vücûd-i ilmîsi bulunup henüz vücûd-i háricî sáhibi olmayan, fakat sonradan kudret-i İlâhiyyenin taallukuyla vücûd-i háricî sáhibi olacak mevcûda denilir. Ya’nî, o mevcûdun ilm-i İlâhîde madde ve súreti yoktur. Sonradan kudret-i İlâhiyye ile madde ve súreti yaratılıp vücûd-i háricî sáhibi olacaktır.

İkincisi: “Mevcûd-i hakíkí”, ta’bîr-i diğerle Vâcibü’l-vücûd li-gayrihîdir. Bu da kudret-i İlâhiyyenin taallukuyla vücûd-i háricî sáhibi olan mevcûda denir. Bu mevcûdun dört illeti, ya’nî fâil, gáye, súret ve maddesi mevcûddur.

3) Mümteniu’l-vücûddur. Ya’nî, ne vücûd-i i’tibârîsi, ne de vücûd-i háricîsi vardır. (Şerîk-i Bâri’ gibi)

4) Emr-i i’tibârîlerdir. (Masdâr-ı sâzicler gibi)

Şâyet كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ âyet-i kerîmesinde geçen شَيْءٍ kelimesi, Elláhu Teálâ’ya ıtlak olunursa; bu durumda âyet-i kerîmede geçen istisnâ, istisnâ-i muttasıldır. Ekser ulemâ bu görüştedir. Şâyet شَيْءٍ kelimesi, Elláhu Teálâ’ya ıtlak olunmazsa; bu durumda âyet-i kerîmede geçen istisnâ, istisnâ-i münkatı’dır. [259]

كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ “Her şey hâliktir.” Hâlik, helâk kelimesinin ism-i fâilidir. “Helâk olan” demektir. Ya’nî, her şey helâk olur ve fânîdir.

اِلَّا وَجْهَهُ “Yalnız O’nun, ya’nî Elláhu Teálâ’nın vechi bâkídir.” Vecih kelimesi, lügat i’tibâriyle “yüz” ma’nâsına gelmektedir. وَجْهَهُ “O’nun yüzü” demektir. Cenâb-ı Hak, súret ve cismâniyyetten münezzeh olduğu için ve a’zálardan mürekkeb olmadığı için, vecih kelimesinin ma’nâ-ı hakíkísinde Cenâb-ı Hak hakkında kullanılması câiz değildir. Binâenaleyh, burada vecih kelimesinin iki ma’nâ tabakası vardır:

Birincisi: Vecih kelimesi, burada “zât” ma’nâsında kullanılmıştır.

Lügat: binâenaleyh, taalluk, udre(t), binâen, birinc, kelime, sinin, vâcib