Metin

DÖRDÜNCÜ HATVEDE: كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ dersini verdiği gibi…

Şerh

(DÖRDÜNCÜ HATVEDE: كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ “Her şey fânîdir, yalnızca Elláhu Teálâ’nın Zât’ı bâkídir” [258] dersini verdiği gibi…) Müellif (ra), bu hatvede ise, “tefekkür ve şükür” esâslarını îzáh etmektedir. Tefekkür, ámmdır, insânı îmân etmeye sevkeder. Şükür ise, İslâm’a sevkeder. Kur’ân-ı Hakîm, pek çok âyet-i kerîmesinde nev-ı beşeri tefekkür ve şükre da’vet eder.  Tefekkür ile şükür arasında şöyle ince bir fark vardır:

Kâinâtta her bir mevcûd, ya bir eser-i san’attır veyâ bir ni’mettir. Ta’bîr-i diğerle; kâinâtta iki levha vardır. Biri: San’at levhası. Diğeri: Ni’met levhasıdır. İnsân, san’at levhasına karşı tefekkür ile mukábelede bulunup îmân ile San-i Zü’l-kemâl’i tanımakla mükelleftir.  Ni’met levhasına karşı da şükür ve ubûdiyyetle mukábele edip Mün’ım-i Zü’l-cemâl’i sevmekle mükelleftir.

Bu hatveye işâret eden,  كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ âyet-i kerîmesinin kısaca tahlîli:

Ehl-i Sünnet ulemâsının yanında (Kelâm İlmi’nin ıstılâhına göre) شَيْـًٔا kelimesi, “mevcûd-i hakíkí” kelimesinin mürâdifidir. Bu ta’rîfe göre ma’dûm, mümteni’ ve emr-i i’tibârî bu ta’bîrde dâhil değildir.

Lügatte ise;شَيْـًٔا   kelimesinden murâd, ma’lûm-i mutlaktır. Kur’ân’da, bu lügavî ma’nâ irâde edilmiştir. Ya’nî, شَيْـًٔا ma’lûm-i İlâhî demektir. Üstâd Bedîuzzamân (ra) Hazretleri dâhil müfessirlerin ekserîsi, bu lügavî ma’nâyı kasdetmiştir. Artık âyet-i kerîmeler, yerine göre îzáh edilecektir. Ba’zı yerde şâyi’, ba’zı yerde meşi’, ba’zı yerde her ikisi, ba’zı yerde masdar, ba’zı yerde umûr-i i’tibâriyye gibi ma’nâlarla îzáh edilecektir.

Ma’lûm-i İlâhi, ta’bîr-i diğerle ma’lûm-i mutlak dörde ayrılır:

1) Vâcibü’l-Vücûd’dur.

2) Mümkinü’l-vücûddur.

Lügat: ehl-i sünnet, tefekkür, kelime, sünnet, dâhil, sinin, vâcib