Şerh

“Eğer binler meyve veren incirin menşei olan küçücük bir çekirdeği ve yüz salkım ona takılan üzümün siyah kurucuk çubuğu, bütün o meyveleri, o salkımları kendi hünerleri olduğu ve onlardan istifâde edenler o çubuğa, o çekirdeğe medih ve hürmet etmek lâzım olduğu hak bir da’vâ ise, senin dahi sana yüklenen ni’metler için fahre, gurûra belki bir hakkın var.

“Hâlbuki sen, dâim zemme müstehaksın. Zîrâ, o çekirdek ve o çubuk gibi değilsin. Senin bir cüz-i ihtiyârın bulunmakla, o ni’metlerin kıymetlerini fahrinle tenkís ediyorsun, gurûrunla tahrîb ediyorsun ve küfrânınla ibtál ediyorsun ve temellükle gasb ediyorsun.

“Senin vazífen fahr değil; şükürdür. Sana lâyık olan şöhret değil; tevâzú’dur, hacâlettir. Senin hakkın medih değil; istiğfârdır, nedâmettir. Senin kemâlin hodbînlik değil; hüdâbînliktedir.

“Evet, sen, benim cismimde, Álemdeki tabîata benzersin. İkiniz hayrı kabûl etmek, şerre merci’ olmak için yaratılmışsınız. Ya’nî, fâil ve masdar değilsiniz; belki münfâil ve mahalsiniz. Yalnız bir te’sîriniz var. O da, hayr-ı mutlaktan gelen hayrı güzel bir súrette kabûl etmemenizden, şerre sebeb olmanızdır.

“Hem siz birer perde yaratılmışsınız, tâ güzelliği görülmeyen záhirî çirkinlikler size isnâd edilip, Zât-ı Mukaddese-i İlâhiyyenin tenzîhine vesîle olasınız. Hâlbuki, bütün bütün vazífe-i fıtratınıza zıd bir súret giymişsiniz. Kábiliyyetsizliğinizden hayrı şerre kalb ettiğiniz hâlde, Hálık’ınızla gûyâ iştirâk edersiniz! Demek, nefisperest, tabîatperest gáyet ahmak, gáyet zálimdir.

“Hem deme ki: ‘Ben mazharım. Güzele mazhar ise güzelleşir.’ Zîrâ, temessül etmediğinden, mazhar değil, memer olursun.

“Hem deme ki: ‘Halk içinde ben intiháb edildim. Bu meyveler, benimle gösteriliyor. Demek, bir meziyyetim var.’ Hayır, hâşâ! Belki, herkesten evvel sana verildi; çünkü herkesten ziyâde sen müflis ve muhtâc ve müteellim olduğundan, en evvel senin eline verildi.” [257]

Lügat: meziyyet, mukaddes, temessül, kaddese, teelli, çirkin, şöhret, istif, şöhre