Birincisi: “Muktazí”dir. Ya’nî, bu kelime-i kudsiyyenin söylenmesini isteyen, rahmet-i İlâhiyyedir. Eğer Cenâb-ı Hak, rahmetiyle sana Kendisini tanıttırmasaydı veyâ peygamberini göndermeseydi veyâ sana akıl vermeseydi veyâhúd rahmetiyle hava, su, güneş ve toprak denilen dört unsuru sana musahhar etmeseydi; sen bu kelimeyi söyleyemezdin. O hâlde, bu kelimenin söylenmesini isteyen ve emreden rahmet-i İlâhiye’dir.

İkincisi: “Cüz’î irâde-i insâniyye”dir. Ya’nî, bu kelime-i tevhîdi söylemeyi bi’l-fiil tercîh eden, ya’nî rahmet-i İlâhiyyenin istediği bu hayrı reddetmeyip kabûllenen, cüz’î irâde-i insâniyyedir. 

Üçüncüsü: “Halk”dır. Ya’nî, bu fiili yaratan ise, Hálık-ı Kadîr’dir. Evet, havayı gönderip, dili çevirerek o kelimeyi halk eden, yalnız Cenâb-ı Hakk’tır.

Demek, hayırda; muktazí ve halk, Elláh’tandır. Cüz’î irâde, ya’nî tercîh ise insândandır.

Şer olarak işlenen bir amelde; meselâ bir adamın yaptığı gıybet fiilinde ise yukarıda geçen üç mes’ele aynen cârîdir. Şöyle ki:

Birincisi: “Muktazí”dir. Ya’nî, bu gıybet fiilini isteyen, nefs-i insâniyyedir. Muktazí, ya’nî taleb, nefs-i insâniyyeden doğmuştur. Çünkü, Elláh, gıybet fiilinden râzı olmaz ve kelâmında bu günâhı yasaklamıştır. O hâlde, burada muktazí, nefs-i insâniyyedir.

İkincisi: “Cüz’î irâde-i insâniyye”dir. Ya’nî, bu gıybet fiilini bi’l-fiil tercîh eden, cüz’î irâde-i insâniyyedir. Öyle ise, mes’ûliyyeti de o çeker. 

Üçüncüsü: “Halk”dır. Ya’nî, insânın cüz’î irâdesinin sarfından sonra o fiili yaratmak ise Elláh’a áiddir.

Demek, şerri bi’l-kuvve taleb eden, nefs-i insâniyyedir. O şerri bi’l-fiil tercîh eden, irâde-i insâniyyedir. Netîcede o fiili yaratan ise, kudret-i İlâhiyedir. Çünkü, yaratmak, yalnızca Cenâb-ı Hakk’a mahsústur. Hayrı ve şerri yaratan O’dur. Bu husúsu Cenâb-ı Hak, Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle açıklamaktadır:

وَاللّٰهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ “Elláh, sizi ve bütün yaptıklarınızı yaratmıştır.” [253]