bunlara denir ve kâinâtta görünen cümle kemâlât, onlardan gelmiştir.  

Diğeri: Tecelliyyât-ı esmâ-i İlâhiyyenin tezáhürü olan ef’ál-i İlâhiyye ile mâhiyyetleri nekáis ve kusúrâttan ibâret olan ademiyyâtın -ta’bîri câiz ise- mezcinden meydâna gelen ve gözle görülen ikinci bir vücûd daha vardır ki; işte bu vücûd, Elláh’ın gayrısıdır. Çünkü, mahlûktur.

Demek, hakíkí kemâlât, Elláh’a mahsústur. Bizdeki kemâlât ise, Elláh’tandır; fakat Elláh değildir.

Kâinâtta tezáhür eden sıfâtlarda kusúrât ve nekáisin bulunmasının sebebi; tecelliyyât-ı esmâ-i İlâhiyye’nin tezáhürü olan ef’ál-i İlâhiyye ile mâhiyyetleri nekáis ve kusúrâttan ibâret olan ademiyyâtın -ta’bîri câiz ise- mezc olmasıdır. Ene ve tabîatın mâhiyyetlerinde mündemic nekáis ve kusúrât, nihâyet kemâlde olan esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyeyi tahdîd etmekte, dolayısıyla o esmâ ve sıfâtı kemâliyle gösterememektedir.

Şu mes’eleyi, İmâm-ı Rabbânî (ks) Hazretleri de “Mektûbât” adlı eserinin birinci cildinin 234. mektûbunda îzáh ettiği gibi; aşağıda “Dördüncü Hatve”nin şerhinde اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ “Elláh (cc), semâvât ve Arz’ın nûrudur” [252] âyetinin işâret ettiği bir temsîlle zihne takrîb edilmektedir.

İkinci Cihet: Bütün hayır ve kemâlâtın, Elláh’tan ve bütün şer ve kusúrların insândan olmasının ikinci bir sebebi de şudur ki; hayırları isteyen ve îcâd eden Cenâb-ı Hak’tır. Şerleri isteyen ve kesb eden ise, insândır.

“Kader Risâlesi ve Şerhi” adlı eserimizde îzáh edildiği üzere, insânın ihtiyârıyla işlediği hayr veyâ şer fiillerinde üç mes’ele vardır:

1- Muktazí (taleb eden, isteyen).

2- Cüz’î irâde-i insâniyye.

3- Halk.

Şimdi bu üç mes’elenin hayır ve şerdeki durumuna bakalım:

Önce hayr olan bir ameli ele alalım. Meselâ; Sen, لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ dedin. Bu kelime-i kudsiyyenin tekellümünde üç mes’ele vardır.