Şu mes’elede iki cihet vardır:

Birinci Cihet: Cenâb-ı Hak, Vâcibü’l-Vücûd olduğundan, bütün hayır ve kemâlâtın mâlikidir. İnsânın enesi ve Álemin tabîatı ise, acz, fakr ve kusúrdan ibârettir. Bu cihet, “Ene Risâlesi ve Şerhi” ve “Tabîat Risâlesi ve Şerhi” adlı eserlerimizde îzáh edildiğinden, onlara havâle edip şu kadar deriz ki:

İnsândaki ene ve Álemdeki tabîatın mâhiyyeti “acz, fakr, naks ve kusúr”dan ibârettir ki; bunlar ademiyyâttır. Mevcûd-i Hakíkí olan Zât-ı Zü’l-celâl, ilm-i ezelîsinde súretleri bulunan ve mâhiyyetleri nekáis ve kusúrâttan ibâret olan ve mevcûdât-ı ilmiyye denilen bu ademiyyât, ya’nî ene ve tabîat üzerine vücûd sıfâtı ile tecellî eder. Tecelliyyât-ı esmâ-i İlâhiyyenin tezáhürü olan ef’ál-i İlâhiyye ile mâhiyyetleri nekáis ve kusúrâttan ibâret olan insândaki ene ve kâinâttaki tabîat -ta’bîri câiz ise- mezc olur. Tecelliyyât netîcesinde Vâcibü’l-Vücûd’un dışında ikinci bir vücûd olan mümkinü’l-vücûd meydâna gelir. Bu vücûd, vücûd-i İlâhî’nin aynısı değildir. Belki, o hakíkí vücûdun âyînesi, gölgesi ve cilvesidir.

Bu noktada iki mühim mes’ele karşımıza çıkıyor:

Birincisi: Mahlûkátın vücûdunda “hayât, ilim, irâde, kudret” gibi sıfât ve kemâlât tezáhür ediyor. Bunlar, Elláh’a áiddir. Çünkü, kemâlât, ancak Kâmil-i Mutlak’tan gelir. Mevcûdâtın mâhiyyetleri ise, kusúrât ve nekáisten ibârettir. İşte tecelliyyât-ı esmâ-i İlâhiyyenin tezáhürü olan ef’ál-i İlâhiyye ile mâhiyyetleri nekáis ve kusúrâttan ibâret olan ademiyyât -ta’bîri câiz ise- mezc olmuş, ikinci bir vücûd denilen “mümkinü’l-vücûd” meydâna gelmiştir. O ikinci vücûdda görünen cümle kemâlât, esmâ-i hüsnâya áiddir. O hâlde, mevcûdâtta görünen kemâlât, هَمَ اُوسْتْ değil,هَمَ اَزْ اُوسْت   'tur. Ya’nî, bütün kemâl sıfâtlar, O’ndandır; O değildir.

İkincisi: Ademiyyâtlar ise, kâinâttaki tabîata ve insândaki eneye áiddir. Öyle ise bize kalan, sâdece ademiyyât ve noksánlıklardır. Evet, tabîat ve ene, adem-i nisbîdir. Çünkü, ilm-i İlâhîde vücûd-i ilmîleri var, fakat vücûd-i háricîleri yoktur. İllet-i nâkısaları bulunduğundan hakíkí vücûdları mevcûd değildir.

Öyle ise iki çeşit vücûd vardır:

Biri: Zât-ı Akdes-i İlâhiyye’nin esmâ ve sıfâtının vücûdlarıdır ki; hakíkí vücûd