Şerh

  قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَبِرَحْمَتِه۪ فَبِذٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ” [237]

 “Şerîatta denilmiştir ki; ‘Cehennem, cezâ-i ameldir; fakat Cennet, fazl-ı İlâhî iledir.’ Bunun sırr-ı hikmeti nedir?

“Elcevâb: Sâbık işâretlerde tebeyyün etti ki, insân, îcâdsız bir cüz-i ihtiyârî ile ve cüz’î bir kesb ile bir emr-i ademî veyâ bir emr-i i’tibârî teşkîl ile ve sübût vermekle müdhiş tahrîbâta ve şerlere sebebiyyet verdiği gibi; nefsi ve hevâsı dâimâ şerlere ve zararlara meyyâl olduğu için, o küçük kesbin netîcesinden hâsıl olan seyyiâtın mes’ûliyyetini o çeker. Çünkü, onun nefsi istedi ve kendi kesbiyle sebebiyyet verdi. Ve şer, ademî olduğu için, abd ona fâil oldu, Cenâb-ı Hak da halk etti. Elbette, o hadsiz cinâyetin mes’ûliyyetini, nihâyetsiz bir azâbla çekmeye müstehak olur.

“Ammâ, hasenât ve hayrât ise, mâdem ki vücûdîdirler, kesb-i insânî ve cüz-i ihtiyârî onlara illet-i mûcide olamaz. İnsân onda hakíkí fâil olamaz. Ve nefs-i emmâresi de hasenâta tarafdâr değildir. Belki rahmet-i İlâhiye onları ister ve kudret-i Rabbâniyye îcâd eder. Yalnız, insân, îmân ile, arzû ile, niyyet ile sáhib olabilir. Ve sáhib olduktan sonra, o hasenât ise, ona evvelce verilmiş olan vücûd ve îmân ni’metleri gibi, sâbık hadsiz niam-ı İlâhiyeye bir şükürdür, geçmiş ni’metlere bakar. Vaad-i İlâhî ile verilecek Cennet ise, fazl-ı Rahmânî ile verilir. Záhirde bir mükâfâttır, hakíkatte fazldır.

“Demek, seyyiâta sebeb nefistir, mücâzâta bizzât müstehaktır. Hasenâtta ise, sebeb Hak’tandır; illet de Hak’tandır. Yalnız, insân, îmân ile tesáhüb eder. ‘Mükâfâtını isterim’ diyemez, ‘Fazlını  beklerim’ diyebilir.” [238]

“Tarîk-ı hakta çalışan ve mücâhede edenler, yalnız kendi vazífelerini düşünmek lâzım gelirken, Cenâb-ı Hakk’a áid vazífeyi düşünüp, harekâtını ona binâ ederek hatáya düşerler. ‘Edebü’d-Dîn ve’d-Dünyâ’ risâlesinde vardır ki:

“Bir zamân Şeytán, Hazret-i Ísâ aleyhisselâma i’tirâz edip demiş ki: ‘Mâdem ecel ve herşey kader-i İlâhî iledir; sen kendini bu yüksek yerden at, bak nasıl öleceksin.’

“Hazret-i Ísâ aleyhisselâm demiş ki:

Lügat: emr-i ademî, cehennem, tebeyyün, elbette, harekât, udre(t), hadsiz, hikmet