Şerh

âyet-i kerîmesinin ifâdesiyle; “Fir’avn, haddini aşarak etba’ ve raiyyetine dedi ki; ‘Ey kavmim! Bu mülk-i Mısır, benim değil mi? Mısır’ın saltanatı bana áid değil mi? Bu akan nehirler, benim değil mi?’ ” [204]  Hâşâ! O mülk ve o nehirler nereden O’nun oldu? Zîrâ, Fir’avn öldüğü zamân o nehir ve o saltanat, helâkten onu kurtaramadı ve onunla berâber gitmedi. Demek, insân, çıplak gelmiş, çıplak gidiyor. Hakíkat-i hâl böyle iken, insân nasıl fakrını unutup tuğyâna girer?

Mevt ve fenâyı; zevâl ve firâk-ı Álemi düşünmemek, fakrını unutmaktan kaynaklandığı gibi; külfet ve hizmet makámında nefsini unutmak da fakrını unutmaktan kaynaklanır. Fakrını unutan, Elláh’a hizmet etmez; O’ndan istiğnâ eder. Vücûduna, malına ve mülküne hakíkí sáhib olduğunu zanneden insân, onları Mâlik-i Hakíkí’si yolunda ve O’nun emri ve izni dâiresinde sarf etmez. Ama, fakrını bilen ve mülkün Elláh’a áid olduğunu i’tikád eden insân der ki: “Ben, bu memleketin, bu malın ve bu vücûdun Elláh nâmına hizmetçisiyim. Bunlar, bana áid değildir. Ancak, bu meyânda şu verilen emânetin şükrünü edâ etmek makámında hizmet etmek bana áiddir. Şeref, Elláh’ın kelâmı Kur’ân’a ve esmâ-i İlâhiyyeye áiddir.” Fakr-ı mutlak içinde olduğunu anlayan bir álim; şerefi Kur’ân’a, Kur’ân şâkirdlerine, cemâat-i mü’minîne verir. Eğer âbid ise, ibâdeti kendine, şerefi esmâya verir. Eğer aşîret reisi ise, şerefi aşîretine verir. Eğer idâreciyse, şerefi etbaına ve raiyyetine verir. Eğer ordu kumândânı ise, şerefi neferâta verir. Ya’nî, medâr-ı iftihár olacak hîçbir şeyi kendine almaz. Hizmeti kendine alır, şerefi başkasına verir. Ya záhirî esbâba verir ki; dolayısıyla o şeref Elláh’a gider veyâ doğrudan doğruya esmâ-i hüsnâya verir.

Fakr-ı mutlak içinde olduğunu anlamayan insân ise; bütün hünerleri ve iyilikleri kendine mal edip gasbeder. Netîcede büyük bir zulmü irtikâb etmiş olur. Müellif (ra), bu mevzúu şöyle îzáh etmiştir:

“Nasıl ki, bir cemâatın malı bir adama verilse zulüm olur. Veyâ cemâata áid vakıfları bir adam zabtetse zulmeder. Öyle de: Cemâatın sa’yleriyle hâsıl olan bir netîceyi veyâ cemâatın haseneleriyle terettüb eden bir şerefi, bir fazíleti, o cemâatın reisine veyâ üstâdına vermek; hem cemâata, hem de o üstâd veyâ reise zulümdür. Çünkü, enâniyyeti okşar, gurûra sevkeder. Kendini kapıcı iken, pâdişâh zannettirir.

Lügat: memleket, saltanat, terettüb, irtikâb, kurt(a), neferât, raiyyet, hizmet, külfet, raiyye, sinin, âdiş