Metin

İşte, şu mertebede, şu hatvede tezkiyesi, tathîri, onu tezkiye etmemek, tebrie etmemektir.

Şerh

kudreti vardır. O irâde ve kudreti, enâniyyeti nâmına kullanır. Elláh’ın santrali ve âyînesi hükmünde olan ene, bu sefer bütün cüz’î sıfâtları kendi hesâbına zabt eder. “Kadîr, Semi’, Basír, Mütekellîm Elláh’dır” demesi lâzımken, “Ben varım” diyerek, kendini görmeye, kendini beğenmeye ve kendine güvenmeye başlar. Bu yedi sıfâtın cüz’iyyâtı, ademîdir, vücûd-i hakíkísi yoktur. Fakat, insân, aczini bilmeyip nefsini tezkiye edince, o ademiyyâtla eneyi zabt eder. Ene şişer ve neúzü billâh, kendini Elláh yerine koyar. Santral ve âyîne iken, kendini müstakil zanneder. O cüz’î ilim ve kudret gibi ademiyyât, aslın yerine geçer, onları zabt eder. İnsânda mevcûd olan yedi sıfât, ademiyyât iken kendini, vücûd sáhibi zanneder. Böylelikle insân helâk olur.

Müellif-i Muhterem, bu hatvede “acz-i mutlak” dersini işliyor. “İnsân, acz-i mutlaktadır” demek; ya’nî, başta kudret olmak üzere yedi sıfâtın hepsinde acz-i mutlak içindedir, demektir.

Fakat, Cenâb-ı Hak, fıtrat-ı insâniyyede öyle bir şey dercetmiştir ki; birdenbire o cüz’î kudret şişer ve Álemde hükümfermâ olan küllî kudreti kendinde zanneder; kendine ulûhiyyet verir. Sonra, Álemdeki her şeye de kendine göre ulûhiyyet gibi bir hâl verir.

(İşte, şu mertebede, şu hatvede tezkiyesi, tathîri, onu tezkiye etmemek, tebrie etmemektir.) Ya’nî, kendini acz-i mutlak içinde görecek; “Ácizim, aczden başka elimde bir şey yoktur. Bende görünen cümle kemâlât ve mehâsin benim malım değil. Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’undur. Öyleyse, medh ü senâya lâyık olan yalnız O’dur. Bende tezáhür eden iyilik ve güzellikleri ne ilmen, ne amelen, ne de edeben tesáhüb edemem. Zîrâ, buna gücüm yoktur” diyecek; vücûdunun demirden, taştan yapılmadığını, dâimâ inhilâle müsâid muhtelif maddelerden terkîb edildiğini bilecek; gurûr ve kibri, nefse i’timâdı terk edecek; Ma’bûd-i Bi’l-hakk’a karşı ubûdiyyet tavrını takınacaktır. Müellif (ra), şöyle buyuruyor:

“Senin vücûdun taştan, demirden değildir. Belki, dâimâ ayrılmaya müsâid muhtelif maddelerden terkîb edilmiştir. Gurûru bırak, aczini anla, mâlikini tanı

Lügat: muhterem, mertebe, tezkiye, udre(t), enbire, hilâle, tebrie, küllî, vâcib, şişe