Şerh

eden gelecek âyet-i kerîme, nefsin mezkûr mâhiyyetini ortaya koyma husúsunda kâfîdir ve bu da’vânın bir delîlidir:

سَيَقُولُ الَّذ۪ينَ اَشْرَكُوا لَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ مَٓا اَشْرَكْنَا وَلَٓا اٰبَٓاؤُ۬نَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍۜ  “(Müşrik olanlar) işlemiş oldukları küfür ve şirkten dolayı kendilerine bir azâbın gelmeyeceğini isbât için (elbette diyeceklerdir ki: Eğer Elláhu Teálâ) bizim böyle müşrik olmayıp tevhîd ehli kimseler olmamızı ve bir şeyi harâm kılmamamızı (dilemiş olsaydı; biz de şirke düşmezdik, babalarımız da) şirke düşmezlerdi (ve ne de bir şeyi harâm kılardık.) Binâenaleyh, bizim bu şirkimiz ve ba’zı şeyleri harâm kılmamız, Elláh’ın dilemesinin bir netîcesidir. Artık biz, bunlardan dolayı neden sorumlu olalım ve azâba  müstehak  olalım?” [185]

Müellif (ra), nefsin bu desîsesini “Lem’alar” adlı eserinde şöyle îzáh etmiştir:

“Şeytánın mühim bir desîsesi: İnsâna kusúrunu i’tirâf ettirmemektir. Tâ ki, istiğfâr ve istiáze yolunu kapasın. Hem nefs-i insâniyyenin enâniyyetini tahrîk edip, tâ ki nefis kendini avukat gibi müdâfaa etsin; ádetâ taksírâttan takdîs etsin. Evet,şeytánı dinleyen bir nefis, kusúrunu görmek istemez; görse de, yüz te’vîl ile te’vîl ettirir.

وَعَيْنُ الرِّضَاعَنْ كُلِّ عَيْبٍ كَلِيلَةٌ sırrıyla: Nefsine nazar-ı rızá ile baktığı için ayıbını görmez. Ayıbını görmediği için i’tirâf etmez, istiğfâr etmez, istiáze etmez; Şeytán’a maskara olur. Hazret-i Yûsuf aleyhisselâm gibi bir Peygamber-i Álîşân, وَمَٓا اُبَرِّئُ نَفْس۪يۚ اِنَّ النَّفْسَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّٓوءِ اِلَّا مَا رَحِمَ رَبّ۪يۜ  dediği hâlde, nasıl nefse i’timâd edilebilir? Nefsini ittihâm eden, kusúrunu görür. Kusúrunu i’tirâf eden, istiğfâr eder. İstiğfar eden, istiáze eder. İstiáze eden, Şeytán’ın şerrinden kurtulur. Kusúrunu görmemek, o kusúrdan daha büyük bir kusúrdur. Ve kusúrunu i’tirâf etmemek, büyük bir noksánlıktır. Ve kusúrunu görse, o kusúr kusúrluktan çıkar; i’tirâf etse, afva müstehak olur.” [186]

“Tezkiyesiz nefs-i emmâresi bulunmak şartıyla kendi nefsini beğenen ve seven adam, başkasını sevmez. Eğer záhirî sevse de samîmî sevemez, belki ondaki menfaatini ve lezzetini sever. Dâimâ kendini beğendirmeye ve sevdirmeye çalışır ve kusúru

Lügat: binâenaleyh, peygamber, elbette, menfaat, tezkiye, binâen, mezkûr, sinin