Acz, tezkiye etmemeyi ister. Fakr, gurûrlanmamayı iktizá eder. Şefkat ve şevk, sana; “Mâdem ölüm var. Öyle ise hasenâtın Elláh’tan, seyyiâtın nefsinden olduğunu bil. Zálim olma, zulme tarafdâr olma! Kendine ve Áleme acı! Âhirete inan! Bâkí bir Zât’a ve bâkí bir Áleme iştiyâk duy!” diye emreder.  Tefekkür ve şükür ise; insâna her şeyin hâlik olduğunu, yalnız Cenâb-ı Hakk’ın Bâkí olduğunu bildirir; Bâkí bir Zât’ı ve O’nun bâkí esmâsını buldurmakla záhirden hakíkate geçirir; dünyânın esmâ-i İlâhiyyeye âyîne ve âhirete mezraa olduğunu gösterir; şükür ve ubûdiyyetle o Bâkí Zât’ı râzı etmeye ve dâr-ı saádeti elde etmeye teşvîk eder.

Tefekkür, san’ata bakıp Sáni’ı görmektir; ni’mete bakıp Mün’ım’i bulmaktır. Bu vazífeyi yapabilmek için evvelâ mevcûdâtın fenâsını görmek lâzımdır. İşte Kur’ân, كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ cümlesiyle fenâ-i Álemi nazara verir. اِلَّا وَجْهَهُ ifâdesiyle de, tevhîd ve haşir rükünlerini isbât eder. “Her şey fânîdir. Ancak, eşyânın Elláh’a ve âhirete bakan yüzleri sâbittir, bâkídir, o yüzler hâlik değildir” fermân eder.

Sarâhat-i âyet umûmîdir. Mezkûr dört âyet-i kerîme, bu dört hatveye sarîhî ma’nâ ile değil, işârî ma’nâ ile işâret ediyor. Zîrâ, ma’nânın sarâhat, işâret, remiz, îmâ, telvîh, telmîh gibi tabakátı vardır. Bununla berâber, bu hatvelere sâdece mezkûr âyet-i kerîmeler değil; daha pek çok âyet-i kerîme işâret etmektedir. Müellif (ra) mezkûr âyet-i kerîmeleri birer nümûne olarak zikretmiştir. Müellif (ra) şöyle buyuruyor:

“Kur’ân-ı Hakîm’in Kelâm-ı Ezelî’den gelmesi ve bütün asırlardaki bütün tabakát-ı beşere hıtáb etmesi hasebiyle, ma’nâsında bir câmiıyyet ve külliyyet-i