Metin

Şu dört hatvenin kısa bir îzáhı şudur ki: 

BİRİNCİ HATVEDE: 

فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ âyeti işâret ettiği gibi, tezkiye-i nefis etmemek. Zîrâ, insân, cibilliyyeti ve fıtratı hasebiyle nefsini sever.

Şerh

hárika vardır. İnsândaki akıl ve lisân gibi, bir ânda yalnız bir mes’eleyi düşünmek ve yalnız bir lafzı söylemek gibi cüz’î değil, göz misillü muhît bir nazara sáhib olmak gibi, Kelâm-ı Ezelî dahi bütün zamânı ve bütün táife-i insâniyyeyi nazara alan bir külliyyette bir kelâm-ı İlâhîdir. Elbette onun ma’nâsı, beşer kelâmı gibi cüz’î bir ma’nâya ve husúsí bir maksada münhasır değildir. Bu sebebden, bütün tefsîrlerde görünen ve sarâhat, işâret, remiz, îmâ, telvîh, telmîh gibi tabakalarla müfessirînin beyân ettikleri ma’nâlar, kaváid-i Arabiyyeye ve Usûl-i Nahve ve Usûl-i Dîne muhálif olmamak şartıyla, o ma’nâlar, o kelâmdan bizzât murâddır, maksúddur.” [182]

(Şu dört hatvenin kısa bir îzáhı şudur ki:) Bu hatvelerin her birinde Müellif-i Muhterem (ra), evvelâ nefs-i insâniyyenin bir hásıyyetini, bir desîsesini anlatıp sonra o makámda gerekli olan tezkiye muámelesini, ya’nî nefsin nasıl tezkiye edileceğini îzáh etmektedir. Şöyle ki:

(BİRİNCİ HATVEDE: فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ Ya’nî: “(Nefislerinizi tezkiye etmeyiniz.) Onları temize çıkarmayınız [183] (âyeti işâret ettiği gibi, tezkiye-i nefis etmemek.) Ya’nî, nefsini temize çıkarmamak; ya’nî kendindeki acz-i mutlakı ve kusúrâtı görmek; kendini müdâfaa ve takdîsten vazgeçmek; acz ile ubûdiyyet dâiresine girmektir. İnsân, aczini hissetmeyince kendini güçlü görür ve her şeyi kendine verir, kemâlât ve mehâsini kendine alır. İlmen, amelen, edeben her şeyi kendinde tasavvur eder, Elláh’a vermek istemez. “Her şeyi yapan, eden benim” diyerek kendini medh ü senâya başlar. Ya’nî, Elláh’a áid olan o ni’metleri ve o ni’metlere karşı yapılacak medh ü senâyı kendine verir. Hâlbuki, vücûdunda veyâ Álemde bir tek şeye sáhib çıkmaya insânın güç ve kuvveti var mıdır? Hayır. İnsân, áciz-i mutlak olduğu için tekvînen ve teklîfen ondan sudûr eden her şey Elláh’tandır. (Zîrâ, insân, cibilliyyeti ve fıtratı hasebiyle nefsini sever.) İnsân, fıtraten evvelâ kendi nefsini sever. En evvel mahbûbu nefsidir. Daha sonra nefsi

Lügat: muhterem, tasavvur, elbette, illiyye, tezkiye, cibill, misil