Metin

      Birinci Hatveye فَلاَ تُزَكُّۤوا اَنْفُسَكُمْ  âyeti işaret ediyor. İkinci Hatveye  وَلَا تَكُونُوا كَالَّذ۪ينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ  âyeti işâret ediyor.

Şerh

“tefekkür” esâsına baktığı gibi; “şevk” ve “şükür” esâslarına da bakıyor; o ma’nâları da tazammun ediyor. Bu konuda tereddüde mahâl yoktur.

“Şevk” esâsından murâdımız, şevk-ı beká ve şevk-ı liká olduğu için, كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ âyet-i kerîmesinin işâret ettiği “Dördüncü Hatve”de “şevk” esâsının îzáh edilmesi daha münâsib olmakla berâber, Müellif (ra), bu eserinde birinci sıralamayı esâs aldığı için biz de şerh ve îzáhımızı bu sıralamaya göre yaptık. Ya’nî, “Dördüncü Hatve”de “şevk” esâsı yerinde “tefekkür” esâsını îzáh ettik.

(Birinci Hatve’ye, فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ “(Nefislerinizi tezkiye etmeyiniz.) Onları temize çıkarmayınız” [176] âyeti işâret ediyor.) Bu hatve, “acz” esâsına bakıyor. İnsân, aczini anladığı zamân kendini tezkiye etmez. Çünkü, aczin ma’nâsı, gücüm yok demektir. İnsânın gücü yoktur ki; tezkiye-i nefs etsin.

(İkinci Hatve’ye وَلَا تَكُونُوا كَالَّذ۪ينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ Ya’nî, “O kimseler gibi olmayın ki; onlar, Elláh’ı unuttular; Elláh da kendi nefislerini onlara unutturdu”[177] âyeti işâret ediyor.) Bu hatve, “fakr” esâsına bakıyor. Eğer insân, eski akvâm gibi Elláh’ı unutursa; fakrını, ya’nî rahmet-i İlâhiyyeye olan ihtiyâcını unutmuş, kendini müstağnî görmüş demektir. Eski akvâm, nefislerinin ne kadar fakír ve muhtâc olduğunu unutunca -neúzü billâh- malla, evlâdla, servetle, aşîretle fahredince; Elláh da onları rahmetinden mahrûm etti, helâk etti. Bu yüzden Cenâb-ı Hak bu âyet-i kerîme ile bizlere; “Fakrını unutma. Mal, mülk, servet, evlâd ve aşîretine güvenerek ubûdiyyetini terketme. Zîrâ, mazhar olduğun bütün ni’metler, senin değildir, Elláh’ındır, emânettir, vesîle-i imtihândır. Öyle ise, fakrını i’lân ile rahmet-i İlâhiyyeden istimdâd eyle” buyuruyor.

Lügat: tezkiye-i nefs, tazammun, tefekkür, tereddüd, tezkiye, birinc, istim, sinin