“Tefekkür” ise; Hakîm ismine âyînedârlık eder ve o isme vusúle vesîledir.

Bu dört ademiyyâttan “şefkat”, insândaki letáif-i aşerenin (on latífenin) memzûcudur ve bu on latífenin terakkísine bakar. “Tefekkür” ise, beş záhirî havâs olan “işitme, görme, koku alma, tadma ve dokunma duyuları” ve beş de bâtınî havâs olan “hiss-i müşterek, hayâl, vâhime, hâfıza ve müfekkire” kuvvelerinden ibâret on havâssın memzûcudur ve onların terakkísine bakar.

Üstâd Bedîuzzamân (ra) Hazretleri, ba’zı yerlerde bu dört esâsı başka súrette de zikretmiş ve şöyle demiştir:

“Der tarîk-ı aczmendî lâzım âmed çâr çiz

Müellif (ra) bu beytte, “şefkat ve tefekkür” yerinde “şükür ve şevk” esâslarını zikretmiştir.

Burada “şükür”, “tefekkür”ün mukábilidir. Çünkü, “tefekkür”, san’atta Sáni’ı, ni’mette Mün’ım’i bulmaktır. Bu ise, şükrün ta’rîfidir. Hem bu tefekkür, insânı şükre îsál eder. Şükür ise, sâdece dil ile اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ demek değildir; insâna verilen maddî ve ma’nevî bütün a’zá ve cevârihi emir dâiresinde isti’mâl etmektir. Meselâ; kalbi tasdîke, aklı tefekküre, cevârihi a’mâl-i sálihaya sevketmektir ki; şerîat lisânında buna “şükr-i örfî” denir ve şükrün asıl ma’nâsı budur. Aksi takdîrde, şükür vazífesi edâ edilmemiş olur. Şükrün en câmiı ve fihriste-i umûmiyyesi  ise,  namâzdır. [142]

Evet, Elláhu Teálâ, insâna verdiği her bir cihâzı bir gáye için yaratmıştır. İnsân, o cihâzı, o gáye için kullanmakla mükelleftir. İşte buna “şükr-i örfî” denilir. Şükr-i örfî:

صَرْفُ الْعَبْدِ جَم۪يعَ مَا اُنْعِمَ عَلَيْهِ اِلٰى مَا خُلِقَ لَهُ Ya’nî: “Kulun kendisine ihsân edilen her ni’meti, bâ-husús a’zá ve cevârihi ne için yaratılmışsa, oraya sarf etmesidir.” Meselâ; göz, kâinâttaki mubsırât Álemini görür. Onun şükrü, kâinât kütübhánesinin mütefennin bir nâzırı olmasıdır. Kulak, mesmûát Álemini