Şerh

sırrıyla alınan ma’rifete nisbeten o kadar noksándır. Çünkü, Muhyiddîn-i Arabî mesleği, huzúr-i dâimîyi kazanmak için لَا مَوْجُودَ اِلاَّ هُوَ deyip, kâinâtın vücûdunu inkâr edecek bir tarza kadar gelmiş. Ve sâirleri ise, yine huzúr-i dâimîyi kazanmak için,لَا مَشْهُودَ اِلاَّ هُوَ deyip kâinâtı nisyân-ı mutlak altına almak gibi acîb bir tarza girmişler.

“Kur’ân-ı Hakîm’den alınan ma’rifet ise, huzúr-i dâimîyi vermekle berâber, ne kâinâtı mahkûm-i adem eder, ne de nisyân-ı mutlakta hapseder. Belki, başıbozukluktan çıkarıp Cenâb-ı Hak nâmına istihdâm eder; herşey mir’ât-ı ma’rifet olur. Sa’dî-i Şîrâzî’nin dediği gibi,

دَرْ نَظَرِ هُوشِيَارْ هَرْ وَرَقِى دَفْتَ رِيسْتْ اَزْ مَعْرِفَتِ كِرْدِگَارْ herşeyde Cenâb-ı Hakk’ın ma’rifetine bir pencere açar.

“Ba’zı ‘Sözler’de ulemâ-i ilm-i kelâmın mesleğiyle, Kur’ân’dan alınan minhâc-ı hakíkínin farkları hakkında şöyle bir temsîl söylemişiz ki:

“Meselâ, bir su getirmek için, ba’zıları küngân (su borusu) ile uzak yerden, dağlar altında kazar, su getirir. Bir kısım da her yerde kuyu kazar, su çıkarır. Birinci kısım çok zahmetlidir, tıkanır, kesilir. Fakat, her yerde kuyuları kazıp su çıkarmaya ehil olanlar, zahmetsiz herbir yerde suyu buldukları gibi; aynen öyle de, ulemâ-i ilm-i kelâm, esbâbı, nihâyet-i Álemde teselsül ve devrin muhâliyyetiyle kesip, sonra Vâcibü’l-Vücûd’un vücûdunu onunla isbât ediyorlar. Uzun bir yolda gidiliyor. Ammâ, Kur’ân-ı Hakîm’in minhâc-ı hakíkísi ise, her yerde suyu buluyor, çıkarıyor. Herbir âyeti, birer Asá-yı Mûsâ gibi, nereye vursa âb-ı hayât fışkırtıyor. وَف۪ى كُلِّ شَىْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ  düstûrunu her şeye okutturuyor.

“Hem îmân yalnız ilim ile değil; îmânda çok letáifin hisseleri var. Nasıl ki; bir yemek mi’deye girse, o yemek muhtelif a’sába, muhtelif bir súrette inkısâm edip tevzî’ olunuyor. İlimle gelen mesâil-i îmâniyye dahi, akıl mi’desine girdikten sonra, derecâta göre rûh, kalb, sır, nefis ve hâkezâ letáif kendine göre birer hisse alır, masseder. Eğer onların hissesi olmazsa, noksándır. İşte, Muhyiddîn-i Arabî, Fahreddin Râzî’ye bu noktayı ihtár ediyor.” [132]

Lügat: ilm-i kelâm, nisbeten, teselsül, birinc, küngân, mahkûm, nisbet, âliyye, inkâr, vâcib