Şerh

Bu kalbin sáhibi, insânları da’vet için geri döndüğünde ise, onun kalbinin sıkıntısı, ıztırâbı, çevrilmesi ve renk renk olması çok daha fazla olur. Cehâlet ve hayretinden dolayı vusúlün aynı zâtında dahi delîle muhtâc olursa; ayrılık zamânında, ya’nî esbâb Álemine rücû’ ettiği zamânında delîl istemeye muhtâc olması daha evlâdır. Tâ ki, delîl getirme vâsıtasıyla, fi’l-cümle bir itmînân te’mîn etsin.” [127]

Hem İmâm-ı Rabbânî (ks) Hazretleri, záhir álimlerin, sûfîlerin ve verese-i nübüvvetin istidlâlleri arasındaki farkı “Mektûbât”ında beyân etmiştir. Záhir álimlerin istidlâlleriyle mutasavvifînin istidlâlleri arasındaki farkı şöyle anlatmıştır:

“Bil ki; sûfîler ındinde yakínden ibâret olan ilme’l-yakín, eser ile müessire istidlâlden hâsıl olur. Bu ma’nâ, ehl-i nazar ve istidlâl için de müyesserdir. O hâlde, sûfîlere mahsús olan ilme’l-yakín ile akıl erbâbına mahsús olan ilme’l-yakín arasında ne fark vardır? Ve niçin sûfîlerin ilme’l-yakíni, keşf ve şuhûda dâhil oluyor da; záhir álimlerin ilme’l-yakíni fikir ve nazarın dar kalıblarından dışarı çıkamıyor?

“Bilinmesi gerekiyor ki; eserin müşâhedesi her iki táifenin ilminde de lâzımdır. Tâ ki, eserden, görülmeyen müessire intikál edebilsin. Bu husústa söylenebilecek nihâî şey şudur; eser ile müessir arasında bir irtibât olunca, bu durum eserin varlığından müessirin varlığına intikál edilmesine sebeb olmuştur. Bu irtibât, aynı şekilde sûfîlere mahsús olan ilimde de meşhûd ve mekşûfdur. Ya’nî, onların, eserin arkasındaki müessire intikálleri keşf ve müşâhede iledir. Álimlerin yanında olan şeylerle değildir. Çünkü, o záhir álimlerin ilme’l-yakínleri, nazarî ve fikrîdir. Öyle olunca, eserden müessire intikálleri de bi’z-zarûre nazarî ve fikrî olur. Dolayısıyla, birinci táifenin yakíni, keşif ve müşâhedeye dâhil olmaktadır. İkinci táifeninki değil. Çünkü, ikinci táifeninki istidlâlin darlığından háric olamaz. Sûfîlerin yakínlerine istidlâl denmesi, onların keşf ve şuhûdlarının da eserden müessire intikál ma’nâsını tazammun ettiği için, záhire ve súrete mebnîdir. Yoksa, hakíkatte keşf ve şuhûda dâhildir. Záhir ulemânın yakíni ise öyle değil. Çünkü, onların yakínlerinde hakíkí ma’nâda istidlâl vardır.

“Şu fark-ı dakík birçok kimseye gizli olduğundan, bi’z-zarûre hayret mertebesinde kalmışlar. Hattâ, onlardan bir táife, sûfîlere mahsús ilme’l-yakíni eserden müessire

Lügat: nübüvvet, tazammun, mertebe, übüvvet, birinc, nebile, dâhil, fikrî, şekil