Şerh

“Elcevâb: Bütün ‘Sözler’ ve bütün ‘Mektûblar’ o câddeyi gösterir. Şimdilik, istediğiniz gibi, azím bir hüccetine ve geniş ve uzun bir bürhânına muhtasaran işâret ederiz. Şöyle ki:

“Álemde herbir şey, bütün eşyâyı kendi Hálık’ına verir. Ve dünyâda herbir eser, bütün âsârı kendi Müessirinin eserleri olduğunu gösterir. Ve kâinâtta herbir fiil-i îcâdî, bütün ef’ál-i îcâdiyyeyi kendi Fâilinin fiilleri olduğunu isbât eder. Ve mevcûdâtta tecellî eden herbir isim, bütün esmâyı kendi Müsemmâsının isimleri ve unvânları olduğuna işâret eder.

“Demek, herbir şey, doğrudan doğruya bir bürhân-ı vahdâniyyettir ve ma’rifet-i İlâhiyyenin bir penceresidir.

“Evet, herbir eser, husúsan zî-hayât olsa, kâinâtın küçük bir misâl-i musaggarıdır ve Álemin bir çekirdeğidir ve küre-i Arz’ın bir meyvesidir. Öyleyse, o misâl-i musaggarı, o çekirdeği, o meyveyi îcâd eden, herhâlde bütün kâinâtı îcâd eden yine O’dur. Çünkü, meyvenin mûcidi, ağacının mûcidinden başkası olamaz. Öyleyse, herbir eser, bütün âsârı Müessirine verdiği gibi, herbir fiil dahi, bütün ef’áli Fâiline isnâd eder.

“Çünkü, görüyoruz ki, herbir fiil-i îcâdî, ekser mevcûdâtı ihâta edecek derecede geniş ve zerreden şümûsa kadar uzun birer kánûn-i hallâkıyyetin ucu olarak görünüyor. Demek, o cüz’î fiil-i îcâdî sáhibi kim ise, o mevcûdâtı ihâta eden ve zerreden şümûsa kadar uzanan kánûn-i küllî ile bağlanan bütün ef’álin fâili olmak gerektir.

“Evet, bir sineği ihyâ eden, bütün hevâmı ve küçük hayvânâtı îcâd eden ve Arz’ı ihyâ eden Zât olacaktır. Hem Mevlevî gibi zerreyi döndüren kim ise, müteselsilen mevcûdâtı tahrîk edip, tâ Şems’i seyyârâtıyla gezdiren aynı Zât olmak gerektir. Çünkü, kánûn bir silsiledir; ef’ál onunla bağlıdır.

“Demek, nasıl herbir eser, bütün âsârı Müessirine verir ve herbir fiil-i îcâdî, bütün ef’áli Fâiline mal eder. Aynen öyle de, kâinâttaki tecellî eden herbir isim, bütün isimleri kendi Müsemmâsına isnâd eder ve O’nun unvânları olduğunu isbât eder. Çünkü, kâinâtta tecellî eden isimler, devâir-i mütedâhile gibi ve ziyâdaki elvân-ı seb’a gibi biribiri içine giriyor, biribirine yardım ediyor, biribirinin eserini tekmîl ediyor, tezyîn ediyor.

“Meselâ, Muhyî ismi birşeye tecellî ettiği vakit ve hayât verdiği dakíkada, Hakîm

Lügat: küre-i arz, muhtasaran, muhtasar, mevlevî, silsile, hüccet, silsil, âdiyye, dâhil, küllî