Şerh

nev’ı beká tevehhüm eder. Bu hâlin izâlesi çok müşkildir. Hem bir mecâzî mahbûbdan kurtulsa, diğer birine mübtelâ olabilir.

Hem Cenâb-ı Hakk’ı sevmesi için, evvelâ O’nu tanıması gerekmektedir. O hâlde, bidâyette bir kimsenin aşk-ı İlâhîye mazhar olması, eğer bir mevhibe-i İlâhiyye olmazsa müşkildir.

Hem áşık, nazlıdır. Sevdiğinden bir mukábele ister. Bu ise ubûdiyyet tavrına münâsib düşmez. Bütün áşık velîlerin şatahâtlı sözleri, bâlâ-pervâzâne (yüksekten uçar gibi) tavırları, birer nazdır, birer mukábele istemektir. Ya’nî, bir derece enâniyyeti terk etmemektir. Müellif (ra) şöyle buyuruyor:

“Bir kısım ehl-i zevk ve şevk, sülûkünde ‘fahrı, nazı, şatahâtı, teveccüh-i nâsı ve merciıyyeti’; şükre, niyâza, tazarruáta ve nâstan istiğnâya tercîh etmekle vartaya düşer. Hâlbuki, en yüksek mertebe ise, ubûdiyyet-i Muhammediyyedir ki, ‘Mahbûbiyyet’ unvânıyla ta’bîr edilir. Ubûdiyyetin ise sırr-ı esâsı; ‘niyâz, şükür, tazarru’, huşû’, acz, fakr, halktan istiğnâ’ cihetiyle o hakíkatın kemâline mazhar olur. Ba’zı evliyâ-i azíme, fahr ve naz ve şatahâta muvakkaten, ihtiyârsız girmişler; fakat o noktada, ihtiyâren onlara iktidâ edilmez; hâdîdirler, mühdî değillerdir; arkalarından   gidilmez!” [115]

Hem áşık, her şeyi ma’şûkuna fedâ ettiği ve hattâ ma’şûkundan başka her şeyi tahkír ve zemmettiği için, aşk ayağı ile hareket eden velîler, vahdetü’l-vücûd ve vahdetü’ş-şuhûd mesleğine girmişler. Bu ise, Kur’ân’ın câdde-i kübrâsına münâsib düşmemektedir ve velâyet-i kübrânın yüksek makámına göre çok düşüktür.

İşte daha bunlar gibi, “aşk” yolunda pek çok vartalar ve kusúrlar vardır.

Ammâ, “acz ve fakr” yolu ise, böyle değildir. O yol, hem daha keskin ve kısa, hem daha selâmetli ve umûmiyyetlidir. Şöyle ki;

“Acz”; kulun, kendisinin ve Álemin zevâl ve fenâsını görüp, bu ölüm ve zevâle karşı nihâyet derecede áciz olduklarını; hem kendisinin ve her şeyin mahlûk olduğunu ve hîçbir kudretlerinin bulunmadığını; bütün kuvvet ve kudretin, yalnız Cenâb-ı Hakk’a áid olduğunu görmesidir.

“Fakr” ise; kendisinin ve Álemin, mülkte hîçbir hisselerinin olmadığını;

Lügat: ehl-i zevk, muhammed, teveccüh, tevehhüm, bidâyet, hareket, mertebe, mevhibe, udre(t), ediyye, dilir, sinin