Dokuzuncu Söz'ün Şerhi

Evet, şu görünen álemin cümlesinde tekâmül kánûnu vardır. Ya‘nî, Cenâb-ı Hak, her şeyi bir emirle, bir ânda kemâl mertebesinde yaratmıyor. Buna kudreti vardır; fakat ádeti öyle cereyân etmiyor. Rubûbiyyet sıfatının muktezásı olarak her şeyi yavaş yavaş tekâmül ettiriyor.

Meselâ; Rabbü’l-Álemîn, evvelâ Nûr-i Muhammedî (asm)’ı yarattı. Murâd ettiği bir zamân sonra, o Nûr üzerine tecellî etti. O vakit birden o Nûr, mâyi‘ hâlini aldı. O mâyi‘ olan maddeye Rab ismi ile tecellî etti, o mâyiın bir kısmı buhárlaştı, yedi kat semâ oldu. O suyun bir kısmı ise, aradan çok zamân geçtikten sonra katılaşarak taş oldu. Taş da zamânla yıpranarak bir kısmı toprak oldu. Böylece küre-i Arz yaratıldı. Cenâb-ı Hak, daha sonra ağaçları, hayvânâtı ve sâir mevcûdâtı yavaş yavaş tekâmül kánûna göre yarattı.

Hem meselâ; Cenâb-ı Hak, bir ağacı def‘aten yaratabilir; fakat ádeti öyle cereyân etmiyor. Bir çekirdeği tekâmül kánûnuna tâbi‘ tutar; toprağın altında onu yavaş yavaş tekâmül ettirip büyütür, sonra da meyve verdirir.

Kezâ, bir damla meniden, insânı tedrîcen yaratıyor. Sonra da altmış yaşına kadar tekâmül kánûnuna tâbi‘ tutuyor.

Metinde geçen “saltanat” kelimesi ise, tasallut etmek, cebren kánûnları icrâ etmek demektir. Bu icrââtı yapana da “sultán” denilir. Cenâb-ı Hak, Sultán’dır. Ya‘nî, şu kâinâta bir kánûn koymuş; o kánûna göre de bütün kâinâtı saltanat şeklinde idâre ediyor. Her şey ve herkes, tekvînen ve teklîfen o kánûnu kabûl etmek ve o kánûna itáat etmekle mükellef kılınmıştır.

Lügat: küre-i arz, muhammedî, muhammed, saltanat, tasallut, cereyân, mertebe, tekâmül, udre(t), kelime